فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

تبیین تمدنی از آراء علامه فضل‌الله درباره مسئله جنسیت در قرآن

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
مرضیه محصص 1
ایوب زارع خفری 2
1 دانشیار علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و ادیان، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران .
2 استادیار علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و ادیان، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
10.22034/jksl.2025.511181.1448
چکیده
بررسی مسئلۀ جنسیت از منظر تمدنی، یکی از رویکردهای نوین در مطالعات قرآنی است. زن و مرد به عنوان عناصر بنیادین تمدن اسلامی، در مسئولیت‌های اجتماعی جایگاهی مبتنی بر سرشت مشترک انسانی دارند و درعین‌حال نقش‌های متمایزی ایفا می‌کنند. پژوهش حاضر با روش توصیفی‌تحلیلی، به تبیین تمدنی از مسئلۀ جنسیت از دیدگاه مفسر معاصر سیدمحمدحسین فضل‌الله می‌پردازد و در جست‌وجوی پاسخ به این سؤال است که برداشت تمدنی فضل‌الله دربارۀ مسئلۀ جنسیت در تفسیر آیات قرآنی چیست و در چه افقی قابل تبیین و توصیف است؟ یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد بازخوانی تمدنی آیات و سنت‌های تفسیری می‌تواند به درک بهتری از جایگاه جنسیت در تمدن اسلامی منجر شود. فضل‌الله ضمن ارائۀ تفسیری اجتماعی و تربیتی، خوانش‌های تمدنی دقیقی دربارۀ مسئلۀ جنسیت بیان کرده و بر اصول تمدنی کرامت‌بخشی، عدالت‌محوری و مسئولیت‌پذیری در نهاد خانواده تأکید فراوانی داشته است.
کلیدواژه‌ها
تمدن
جنسیت
فضل‌الله
مسئولیت‌پذیری
عدالت‌محوری
موضوعات

عنوان مقاله English

A Civilizational Explanation of Allamah Fazlullah's Views on the Issue of Gender in the Quran...

نویسندگان English

Marzieh Mohases 1
Ayoub Zare Khafri 2
1 Associate Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Theology and Religions, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Faculty of Theology and Religions, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
چکیده English

Examining the issue of gender from a civilizational perspective is one of the new approaches in Qurʾānic studies. Man and woman, as the fundamental elements of Islamic civilization, have a position in social responsibilities based on a common human nature, while simultaneously playing distinct roles. The present study, using a descriptive-analytical method, provides a civilizational explanation of the issue of gender from the viewpoint of the contemporary exegete Sayyid Muḥammad Ḥusayn Faḍlullāh, and seeks to answer the question: What is Faḍlullāh's civilizational understanding of the issue of gender in the interpretation of Qurʾānic verses, and within what horizon can it be explained and described? The findings of the research show that a civilizational rereading of verses and exegetical traditions can lead to a better understanding of the position of gender in Islamic civilization. Faḍlullāh, while presenting a social and educational interpretation, has articulated precise civilizational readings of the issue of gender and has greatly emphasized the civilizational principles of conferring dignity, justice-centeredness, and responsibility within the institution of the family.

کلیدواژه‌ها English

Civilization
Gender
Allameh Faḍlullāh
Responsibility
Centering Justice
قرآن کریم
آرناسون، یوهان پی.(1399). جامعه‌شناسی تمدن (مسائل تاریخی و سنت‌های نظری) (سالار کاشانی، مترجم). ترجمان علوم انسانی.
افضلی، رسول.(1396). روش‌شناسی در جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک (روش‌های فرااثباتی). دانشگاه تهران.
ایمان، محمدتقی.(1391). فلسفه روش‌ تحقیق در علوم انسانی. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
ایمان، محمدتقی.(1394). روش‌شناسی تحقیقات کیفی. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
بابایی، حبیب‌الله.(1390). تمدن و تجدد در اندیشۀ معاصر عرب. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
بابایی، حبیب‌الله.(1393). کاوش‌های نظری در الهیات و تمدن. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
بابایی، حبیب‌الله.(ب1399). تنوع و تمدن در اندیشۀ اسلامی. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
بابایی، حبیب‌الله.(ج1399). جستارهای نظری در اسلام تمدنی. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
ببی، ارل.(1395). روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی (رضا فاضل، مترجم). سمت.
برودل، فرنان.(1400). چهره‌های تمدن (کاظم فیروزمند، مترجم). آس.
بلیکی، نورمن.(1395). پارادایم‌های تحقیق در علوم انسانی (سیدحمیدرضا حسنی، محمدتقی ایمان و سیدمسعود ماجدی، مترجمان). پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
بهمنی، محمدرضا.(1398). عیار تمدنی جمهوری اسلامی ایران. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
توینبی، آرنولد(1395). بررسی تاریخ، حکایاتی از تمدن‌های برجای‌مانده و منقرض (محمدحسین آریا، مترجم). علمی و فرهنگی.
جعفریان، رسول.(1402). گفتمان تمدن اسلامی در ایران دورۀ پهلوی. علم.
جمعی از نویسندگان.(1399). چیستی تمدن (سیدمحمدحسین صالحی، مترجم). پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
جوادی ‌آملی، عبدالله.(1395). تسنیم. اسراء.
جیکوبسُن، اِن. پی.(1399). مسئلۀ تمدن (سیدمحمدحسین صالحی، مترجم). پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
خامنه‌ای، سیدعلی.(1403). بیانات در دیدار مجلس خبرگان رهبری1403.03.1 بازیابی‌شده از https://khl.ink/f/58264
دلفی، کریستین.(۱۳۸۵). بازاندیشی در مفاهیم جنس و جنسیت، مجموعۀ مقالات فمینیسم و دیدگاه‌ها (شهلا اعزازی و مریم خراسانی، مترجمان). روشنگران و مطالعات زنان.
دیباجی، سیدمحمدعلی.(1387). پیامبران دولتمرد؛ پژوهشی دربارۀ مدل‌های حکومت دینی در قرآن. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
داوری اردکانی، نگار؛ عیار، عطیه.(۱۳۸۷). کنکاشی در پژوهش‌های زبانشناسی جنسیت. مطالعات راهبردی زنان، 11 (42)،181-162.
ساکُلساجی، آرپَد.(1399). تمدن و سرچشمه‌های آن (سیدمحمدحسین صالحی، مترجم). پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
سجادی. سیدابوالفضل. (1403). معناشناسی اسلوب تغلیب در قرآن. پژوهش‌های معناشناختی متون ادبی، 2(1)، 85-97.
https://doi.org/10.22034/sslt.2024.2037620.1032
شفیعی دارابی، سیدمحمد؛ باقریان، زهره.(1400). ویژگی‌های انسانِ تمدن‌ساز از منظر قرآن کریم. فصلنامۀ قرآن، فرهنگ و تمدن، 2(1)، 62-79.
https://doi.org/10.22034/jksl.2021.287335.1021
عابدینی، احمد.(1385). شیوۀ همسرداری پیامبر (ص) به گزارش قرآن. فصلنامۀ بینات، 13(52)، 160-182.
فرامرز قراملکی، احد.(1387). روش‌شناسی مطالعات دینی. دانشگاه علوم انسانی رضوی.
فروغی‌نیا، حسین؛ ملک، سحر و حسینی، فائزه السادات(1398). نگرشی به مفهوم کرامت انسانی در پرتو اندیشه‌های فقهی اسلامی. پژوهش‌های حقوقی قانون‌یار، 2(5)، 113-140.
فضل الله، سیدمحمدحسین.(1426ق). فی آفاق الحوار الإسلامی - المسیحی. دار الملاک للطباعة والنشر والتوزیع.
فضل الله، سیدمحمدحسین.(1381ش). فاطمة الزهرا (سلام الله علیها). دار الملاک للطباعة والنشر والتوزیع.
فضل الله، سیدمحمدحسین.(1389ش). مفاهیم إسلامیة عامة. دار الملاک للطباعة والنشر والتوزیع.
فضل الله، سیدمحمدحسین.(1389ش). دنیای زن. دفتر پژوهش و نشر سهروردی.
فضل الله، سیدمحمدحسین.(1419ق). ‌فقه الحیاة. مؤسسة العارف للمطبوعات.
فضل الله، سیدمحمدحسین.(1420ق). دنیا المرأة. دار الملاک للطباعة والنشر والتوزیع.
فضل الله، سیدمحمدحسین.(1421ق). ‌الزهراء القدوة. دار الملاک للطباعة والنشر والتوزیع.
فضل الله، سیدمحمدحسین.(1421ق). للإنسان والحیاة. دار الملاک للطباعة والنشر والتوزیع.
فضل الله، سیدمحمدحسین.(1422ق). خطاب الإسلامیین والمستقبل. دار الملاک للطباعة والنشر والتوزیع.
فضل الله، سیدمحمدحسین.(1425ق). خطوات علی طریق الإسلام. دار الملاک للطباعة والنشر والتوزیع.
فضل الله، سیدمحمدحسین.(1432ق). إشراقة العقل. دار الشفق للطباعة والنشر والتوزیع.
فضل الله، سیدمحمدحسین.(1433ق). إتجاهات وأعلام. دار الملاک للطباعة والنشر والتوزیع.
فضل الله، سیدمحمدحسین.(1436ق). رؤی أخلاقیة. المرکز الإسلامی الثقافی.
فضل الله، سیدمحمدحسین.(2009م). الإجتهاد بین أسر الماضی وآفاق المستقبل. المرکز الثقافی العربی.
فضل الله، سیدمحمدحسین.(بی‌تا)(1). 100 [یکصد] پرسش و پاسخ. المکتب الإعلامی.
فضل‌‌‌الله، محمدحسین.(1439ق). تفسیر من وحی القرآن. دار الملاک للطباعة والنشر والتوزیع.
فوکویاما، فرانسیس.(1372). فرجام تاریخ و آخرین انسان (علی‌رضا طیب، مترجم). دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی.
کالینگوود، آر. جی.(1399). تمدن (سیدمحمدحسین صالحی، مترجم). پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
کیوی، ریمون؛ کامپنهود، لوک‌وان.(1395). روش تحقیق در علوم اجتماعی (عبدالحسین نیک‌گهر، مترجم). توتیا.
 محصص، مرضیه.(1391). علامه محمدحسین فضل‌الله و فراخنای اندیشۀ شیعی در حوزۀ مشارکت اجتماعی زنان. فصلنامۀ بانوان شیعه، 9(29)، 261-286.
محمودی، زهرا؛ و بابائی، حبیب اله.(1403). چیستی گرایش تمدنی در تفسیر قرآن. فصلنامۀ قرآن، فرهنگ و تمدن، (5)4،95-116.
 https://doi.org/10.22034/jksl.2024.463926.1366
مرادی، فاطمه.(1394). «تعارف» و «تعامل معروف»؛ دو اصل بنیادین در فرایند تمدنی. نقد و نظر، (80)20، 77-100.
مزلیش، بروس.(1399). خاستگاه و اهمیت مفهوم تمدن (سیدمحمدحسین صالحی، مترجم). پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
مطهری، مرتضی.(1980). نظام حقوق زن در اسلام. صدرا.
نوروزی فیروز، رسول.(1394). تمدن به ‌مثابۀ سطح تحلیل. نقد و نظر، (80)20، 101-131.
 نوروزی، رسول؛ خاتمی‌نیا، فضه.(1399). تمدن و جهانی شدن. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
 هاجسن، مارشال.(1399). تنوع و تمدن در اندیشۀ اسلامی (حبیب‌الله بابایی، به کوشش). پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
هارت، مایکل(1398)، موثرترین صد فرد تاریخ (سیدحمید هاشمی و عباس احسانی، مترجمان). نظری.
هانتیگتون، ساموئل.(1378). برخورد تمـدن‌ها و بازسـازی نظـم جهـان (محمـدعلى حمید رفیعى، مترجم). دفتر پژوهش‌های فرهنگى.
Goodman, N. (1978) Ways of Worldmaking. Hackett.
West, C., & Zimmerman, D.H., (2019). "Doing Gender." In The Genders and Sexualities Reader, edited by Sarah S. V. H. M. Faith, pp. 1-20.
Connell, R.W., (2020). Gender: In World Perspective. Polity Press.
Walby, S., (1990). Theorizing Patriarchy. Blackwell.
Burr, Vivien, (2002). Gender and Social Psychology. Routledge.
 

  • تاریخ دریافت 19 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 21 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 05 خرداد 1404
  • تاریخ انتشار 01 اردیبهشت 1405