ویژگی های انسانِ تمدن ساز از منظر قرآن کریم

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی قم .

2 دکتری تاریخ اسلام

چکیده

چکیده
انسان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ارکان توسعه و تمدن در اسلام شناخته می‌شود. بر اساس آموزه‌های قرآنی، اساس تحولات و تغییرات اجتماعی هدف‌دار در جوامع بشری، شالوده روانی و درونی انسان است. ازاین‌رو، انسان را می‌توان عامل اصلی و تعیین‌کننده در پیدایش و سقوط تمدن‌‌ها به شمار آورد. خواست و اراده انسان‌ها مبنای همه تحولات فردی و اجتماعی است. محتوای درونی انسان واجد دو عنصر اصلی اندیشه و اراده است، که با درهم‌آمیختن آنها، اهداف انسان در جهان خارج تحقق می‌یابد؛ ازاین‌رو، هرگونه تغییر و تحولی در ساختارهای سیاسی و اجتماعی، تابع تغییر در اساس روانی و باطنی انسان است.اما خداوند گرایش‌های روحی متفاوتی را برای انسان در نظر می‌گیرد، که هر یک از آنها در دو جهت کاملاً متضاد با هم قرار دارند. بنابراین، پژوهش پیشِ‌رو این مسأله را به بحث می‌گذارد که: خداوند چه زمینه‌های باطنی و گرایش‌های روحی را برای انسان ترسیم می‌کند و هر یک از آنها چه تأثیری بر تمدن‌سازی می‌گذارد؟ همچنین نگرش دوگانه خداوند به انسان را چگونه می‌توان تفسیر کرد؟ هدف از این پژوهش بررسی دو دسته از آیات در مورد زمینه‌های باطنی انسان در قرآن است: نخست آیاتی که انسان را در مقام بنی‌آدم تکریم می‌کند و دوم آیاتی که انسان را به جهت پیروی نکردن از عقل همانند حیوانات و حتی گمراه‌تر معرفی می‌کند. نتایج این پژوهش بازتاب چندگانگی باطن انسان‌ها نسبت به یکدیگر است. برخی آیات مربوط به فطرت و حقیقت جوهری روح انسان و آیاتی نیز مربوط به طبیعت و جوهر جسمانی وجود اوست. اگر انسان بر اساس فطرت روحی خویش حرکت کند، تمدن‌ساز می‌شود و در مسیر انبیاء الهی گام برمی‌دارد و زندگی خود را بر اساس خواسته‌های خداوند انتظام می‌بخشد؛ اما اگر برخلاف آن و در راستای جوهر جسمانی خویش حرکت کند، از مسیر الهی دور می‌شود و به جهت استفاده نکردن از عقل، موجب سقوط انسانیت و انحطاط مدنیت می‌گردد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Characteristics of a civilizing man from the perspective of the Holy Quran

نویسندگان [English]

  • Sayyed mommad shafiee darabi 1
  • Zohre bagheriyan 2
1 Faculty member of Islamic Azad University of Qom
2 Phd of Islamic History
چکیده [English]

Man is known as one of the most important pillars of development and civilization in Islam. According to Quranic teachings, the basis of purposeful social changes and transformations in human societies, it is the psychological and inner foundation of man. Therefore, man can be considered as the main and determining factor in the rise and fall of civilizations. The will of human beings is the basis of all individual and social developments. The inner content of man has two main elements of thought and will that by combining them, human goals are realized in the outside world; Therefore, any change in the political and social structures is subject to change in the psychological and esoteric basis of man. But God considers different spiritual tendencies for man, each of them is in two completely opposite directions. Thus, leading research discusses what esoteric contexts and spiritual inclinations God draws for man and what effect does each of them have on civilization? Also, how can God's dual view of man be interpreted? The purpose of this study is to study two categories of verses about the inner context of man in the Qur'an: First, the verses that honor man as a human being and secondly, the verses that introduce man as animals and even more misguided for not following wisdom. The results of this study reflect the inner multiplicity of human beings in relation to each other. Some verses are related to the nature and truth of the essence of the human soul and some verses are related to the nature and physical essence of his existence. If man moves according to his spiritual nature, builds civilization and walks in the path of the divine prophets and arranges his life according to the will of God; But if it moves in the opposite direction and in the path of its physical essence, it deviates from the divine path and, due to not using wisdom, causes the fall of humanity and the decline of civilization.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Man
  • Quran
  • Fall and Exaltation of Civilizations
  • Nature
  • Human Essence
  • قرآن کریم.
  • نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، قم.
  • ابن سعد ، محمد بن سعد(1410) ، الطبقات الکبری ، بیروت : دارالکتب العلمیه.
  • برنجکار ، رضا و علی نقی خدایاری(1393) ، انسان شناسی اسلام ، قم : نشر معارف.
  • جوادی آملی، عبد الله (1386)، تفسیر انسان به انسان، چاپ سوم ، قم : مرکز نشر اسراء.
  • حر عاملی ، محمد بن حسین (1414)، تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه ،ج 15 ، طبع دوم ، قم : موسسه آل بیت علیه السلام الاحیاء التراث.
  • خمینی ، سید روح الله(1379) ، صحیفه نور، تهران : طبع و نشر.
  • _____________ (1364)، تعلیقات علی فصوص الحکم و مصباح الأنس،تهران : پاسدار اسلام.
  • _____________ (1386)، مصباح الهدایة و الخلافة، تهران : موسسه نشر و آثار امام خمینی.
  • _____________ (1394)، چهل حدیث، تهران : موسسه نشر و آثار امام خمینی.
  • _____________ (1377) ، شرح جنود عقل و جهل، چاپ سوم ، تهران: موسسه نشر آثار امام خمینی.
  • _____________ (1380) ، شرح دعای سحر، ترجمه سید احمد فهری، چاپ دوم ، تهران : نشر تربت.
  • راغب أصفهانى، حسین بن محمد(1412) ، مفردات ألفاظ القرآن، 1جلد، چاپ اول ، بیروت –دمشق : دار القلم - الدار الشامیة.
  • رحمتی شهررضا ، محمد (1390) ، گنجینه معارف ، قم : صبح پیروزی.
  • زمخشری ، جارالله(1389) ، تفسیر کشاف، ترجمه مسعود انصاری،تهران : نشر ققنوس.
  • سیوطی ، عبدالرحمن بن ابی بکر (1278) ، تفسیر الجلالین، ج1 ، قاهره : بی نا.
  • سیوطی ، عبدالرحمن بن ابی بکر (1404) ، الدر المنثور ،قم : مکتبه آیه الله مرعشی.
  • شاکر، کمال مصطفی (1391) ، مختصر تفسیر المیزان، ترجمه فاطمه مشایخ ، قم : انتشارات اسلام.
  • شبّر ، سید عبدالله (1412) ، تفسیر القرآن الکریم(شبّر)، بیروت : دار البلاغة للطباعة و النشر.
  • شیروانی، علی (1376) ، سرشت انسان (پژوهشی در خدا شناسی فطری)،چاپ اول ، قم: امور اساتید و دروس معارف اسلامی
  • صدر ، سید محمد باقر(1359) ، سنت‌های تاریخ در قرآن ، ترجمه سید جمال موسوی ، تهران : انتشارات روزبه.
  • طباطبائی، سید محمد حسین (1417) ، المیزان فی تفسیر القرآن،چاپ پنجم ، قم : دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم
  • طبرسی، فضل بن حسن (1372) ، مجمع البیان فی تفسیر القرآن،چاپ سوم ، تهران : انتشارات ناصر خسرو.
  • طبرسی، فضل بن حسن (1377) ، تفسیر جوامع الجامع، چاپ اول ، تهران : انتشارات دانشگاه تهران و مدیریت حوزه علمیه قم.
  • طوسی، ابو جعفر محمد بن حسن (1365) ، تهذیب الاحکام، تهران : دار الکتب الاسلامیه.
  • ___________________ (بی تا) ، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت : داراحیاء التراث العربی.
  • طه ، حسین (1346) ، آیینه اسلام ، ترجمه محمد ابراهیم آیتی ، چاپ چهارم ، تهران : شرکت سهامی انتشار.
  • فیض کاشانی ، محسن (1377) ، تفسیر صافی ، ج   7 ، تهران : دارالکتب الاسلامیه.
  • فیض کاشانی،محمد بن مرتضی (1379) ، راه روشن(ترجمه المحجه البیضاء فی تهذیب الاحیاء)ترجمه محمد صادق عارف،چاپ دوم ، مشهد : بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
  • کاپلستون، فرد ریک (1362) ، فیلسوف انگلیسی از هابز تا هیوم، ترجمه امیر جلال الدین اعلم، تهران : سروش.
  • کاشانی، ملاح فتح الله (1336) ، تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین، تهران : کتاب فروشی محمد حسن علمی.
  • _____________ (1423) ، زبدة التفاسیر، تحقیق بنیاد معارف اسلامی، چاپ اول ، قم : بنیاد معارف اسلامی.
  • مجلسی، محمد باقر (1404) ، بحار الانوار ، بیروت: دار الوفا.
  • مصباح یزدی، محمد تقی (1377)، جامعه تاریخ از دیدگاه قرآن، تهران : سازمان تبلیغات اسلامی
  • ______________ (1380) ، معارف قرآن (خداشناسی، کیهان شناسی، انسان شناسی)، چاپ سوم ، قم : انتشارات موسسه امام خمینی.
  • مطهری، مرتضی (1387) ، مجموعه آثار،چاپ دوم ، تهران :  انتشارات صدرا.
  • مکارم شیرازی، ناصر (1374) ، تفسیر نمونه، چاپ اول ، تهران : دار الکتب الاسلامیه
  • ____________ (1421) ، الامثل فی تفسیر کتاب الله المنزل، چاپ اول ، قم : مدرسه امام علی بن ابی طالب.