https://qcc.quran.ac.ir/ فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن fa daily 1 Tue, 21 Apr 2026 00:00:00 +0330 Tue, 21 Apr 2026 00:00:00 +0330 https://qcc.quran.ac.ir/article_231435.html براساس آیه چهارم سوره اعراف، بأس الهی، پس از هلاکت قریة نازل می‌شود. به همین جهت، مفسران در صدد تبیین رابطه علّی-معلولی بین این دو مفهوم برآمده‌ و دیدگاه‌های مختلف و متعددی بیان کرده‌اند. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش تفسیر قرآن با قرآن و تلفیق آن با روایات اهل بیت(ع)، ضمن بازتعریف مفهوم قریة در قرآن کریم، به واکاوی رابطه بین هلاکت قریة و بأس الهی پرداخته است. یافته‌های پژوهش حاکی است که قریة در قرآن، ناظر به نظامی ساختارمند با ایدئولوژی خاص و داعیه تأمین سعادت بشر است و از آن‌جا که مفهوم هلاکت، عبارت از زوال ویژگی‌های بنیادین و مقوم شیء است، بنابراین، هلاکت قریة، به معنای نابودی ادّعای آن نظام ساختارمند است. از سوی دیگر، با استناد به روایات اهل بیت(ع)، مراد از بأس الهی، قیام حضرت حجت(عج) است که ضرورتاً پس از بی‌اعتباری همه گروه‌ها و نحله‌های سیاسی و فرهنگی تحقق خواهد یافت. بر اساس این یافته‌ها، آیه چهارم سوره اعراف، بر وقوع عصر ظهور پس از بی‌اعتباری جبهه باطل در ادّعای تأمین سعادت بشر دلالت می‌کند. از این روی، تقدّم هلاکت قریة بر نزول بأس الهی، امری ضروری و اجتناب‌ناپذیر است. https://qcc.quran.ac.ir/article_228519.html با وجود گسترش مطالعات درباره حریم خصوصی در ادبیات حقوقی و اخلاقی، مفهوم «حریم خصوصی بدنی» در چارچوبی قرآنی و با رویکردی تحلیلی همچنان مهجور مانده است. بیشتر پژوهش‌ها یا به جنبه‌های فقهی و حقوقی این مفهوم پرداخته‌اند یا آن را صرفاً در ساحت زیست‌شناختی و مادی تعریف کرده‌اند، در حالی که قرآن کریم برخوردی عمیق‌تر، چندلایه و ارزشی با بدن انسان دارد. بر این اساس، مسئله اصلی پژوهش حاضر، تبیین مفهوم حریم خصوصی بدنی از منظر قرآن با تمرکز بر مبانی سه‌گانه آن است. روش پژوهش، توصیفی–تحلیلی است و داده‌ها با مراجعه به منابع تفسیری، روایی و مطالعات اسلامی در اخلاق گردآوری و تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که حریم خصوصی بدنی در قرآن مبتنی بر سه دسته مبانی قابل تحلیل است: (1) مبانی هستی‌شناختی که بر مالکیت مطلق خداوند بر بدن و نیابت مشروط انسان در تصرف آن تأکید دارد؛ (2) مبانی انسان‌شناختی که بدن را ظرف ظهور عقل، اراده و کرامت انسانی معرفی می‌کند؛ (3) مبانی ارزش‌شناختی که مفاهیمی چون عفت، حرمت ایذاء و مسؤولیت فردی را پشتوانه این حق می‌سازد.بنابراین، حریم خصوصی بدنی در گفتمان قرآنی، نه صرفاً یک حق فردی، بلکه بخشی از نظام عبودیت انسان و ساختار اخلاقی جامعه اسلامی تلقی می‌شود. https://qcc.quran.ac.ir/article_232382.html بررسی مسئلۀ جنسیت از منظر تمدنی، یکی از رویکردهای نوین در مطالعات قرآنی است. زن و مرد به عنوان عناصر بنیادین تمدن اسلامی، در مسئولیت‌های اجتماعی جایگاهی مبتنی بر سرشت مشترک انسانی دارند و درعین‌حال نقش‌های متمایزی ایفا می‌کنند. پژوهش حاضر با روش توصیفی‌تحلیلی، به تبیین تمدنی از مسئلۀ جنسیت از دیدگاه مفسر معاصر سیدمحمدحسین فضل‌الله می‌پردازد و در جست‌وجوی پاسخ به این سؤال است که برداشت تمدنی فضل‌الله دربارۀ مسئلۀ جنسیت در تفسیر آیات قرآنی چیست و در چه افقی قابل تبیین و توصیف است؟ یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد بازخوانی تمدنی آیات و سنت‌های تفسیری می‌تواند به درک بهتری از جایگاه جنسیت در تمدن اسلامی منجر شود. فضل‌الله ضمن ارائۀ تفسیری اجتماعی و تربیتی، خوانش‌های تمدنی دقیقی دربارۀ مسئلۀ جنسیت بیان کرده و بر اصول تمدنی کرامت‌بخشی، عدالت‌محوری و مسئولیت‌پذیری در نهاد خانواده تأکید فراوانی داشته است. https://qcc.quran.ac.ir/article_231608.html تفسیر آیاتی از قرآن کریم که به ظاهر واجد ویژگی‌های جسمانی برای خداوند هستند، همواره یکی از چالش‌برانگیزترین مباحث تفسیری بوده است. از جمله این آیات، آیه‌ی «یَوْمَ یُکْشَفُ عَنْ سَاقٍ وَیُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ فَلَا یَسْتَطِیعُونَ» (قلم: ۴۲) است که اصطلاح «ساق» در آن، محل تأمل و تفسیرهای گوناگون قرار گرفته است. پژوهه حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، به بررسی تطور معنایی این تعبیر در تفاسیر فریقین دوره‌های متقدم و معاصر می‌پردازد و در پی پاسخ به این پرسش‌هاست که: معانی مطرح‌شده برای «ساق» در هر دوره کدام‌اند؟ چه عواملی در پیدایش برداشت‌های نوین در روزگار معاصر نقش داشته‌اند؟ و آیا این تحولات را می‌توان با روش آماری Mann–Kendall تبیین کرد؟. یافته‌ها نشان می‌دهد که در دوره متقدم، رویکردهای تثبیتی و معادمحور در تفسیر «ساق» غلبه داشته‌اند؛ در حالی که در دوره معاصر، با گسترش نیازهای فکری و اجتماعی، گرایش‌های تأویلی متنوع‌تری پدید آمده‌اند که معانی نوینی مانند «اصل و حقیقت»، «نور الهی» و «ساق انسان» را شامل می‌شود. به‌ویژه در تفاسیر شیعی، زمینه‌های کلامی، فلسفی و اجتماعی در شکل‌گیری این معانی نقش مؤثر داشته‌اند. همچنین، مفسران معاصر کوشیده‌اند با بهره‌گیری از روش‌های عقلی، علمی و موضوعی، مفاهیم وحیانی را با مسائل نوین بشر پیوند دهند. در بخش پایانی، برای سنجش روند تاریخی تغییرات معنایی، از آزمون Mann–Kendall بهره گرفته شد؛ نتایج آزمون نشان داد که در هیچ‌یک از دوره‌ها روند آماری معناداری وجود ندارد که ممکن است تحت تأثیر نوسانات گفتمانی، بازگشت‌ به دیدگاه‌های سنتی و گستره منابع شکل گرفته باشد. https://qcc.quran.ac.ir/article_231531.html نشاط مفهومی است که جنبۀ درونی و رفتاری و اجتماعی دارد و با مفاهیمی ازجمله رضایت، امید، لبخند و سلامت روانی و اجتماعی مرتبط است. نشاط در نگرش قرآنی، حالتی از خرسندی درونی و اطمینان قلبی و رضایت روحی است که از ارتباط با خدا، ایمان، شکر نعمت، عمل صالح و امید به پاداش الهی ناشی می‌شود. این پژوهش با هدف تبیین مفهوم نشاط بر اساس تحلیل محتوای مفاهیم مرتبط در آیات قرآن کریم انجام شده است. روش تحقیق تحلیل محتوای کیفی با رویکرد استقرایی است. به این منظور، ابتدا ابزار گردآوری اطلاعات فهرست و برای تهیه و استخراج آیات مرتبط، از نرم‌افزارهای قرآنی استفاده شد. تحلیل و بررسی یافته‌ها نشان می‌دهد علت یا زمینۀ نشاط مهم و دارای وجوه مثبت یا منفی است. به‌طورکلی می‌توان نشاط را در دو دستۀ نشاط ممدوح و نشاط مذموم تقسیم‌بندی کرد. اهم نتایج حاصل از تحقیق عبارت است از اینکه: نشاط ممدوح و مطلوب از منظر قرآن کریم شامل نشاط ایمانی و الهی است و با ارزش‌های توحیدی، معنویت، شکرگزاری و تقوا ارتباط و پیوند دارد و در آخرت منتهی به رضایت الهی و سعادت اخروی می‌شود؛ اما نشاط مذموم و نکوهیده از منظر قرآن کریم شامل نشاط غیرایمانی است و با عواملی مانند مال و ثروت دنیوی و لذت‌جویی‌های غیرمشروع ارتباط دارد و در آخرت منتهی به سقوط و عذاب الهی می‌شود. https://qcc.quran.ac.ir/article_232378.html یکی از مباحث علوم قرآنی که توجه بسیاری از اندیشمندان این حوزه را به خود جلب کرده، بحث اعجاز قرآن کریم است.اعجاز قرآن کریم دارای جنبه های مختلفی از جمله ادبی، بیانی، علمی، تربیتی، ریاضی ، اخلاقی، اجتماعی ، روانشناختی و... است. در عصر حاضر جنبه‌ی روانشناختی آن بخاطر کاربردی بودنش مورد توجه قرار گرفته است.اعجاز روان‌شناختی به معنای گزینش بهترین گزاره‌ها و آموزه‌ها برای هدایتِ بشر با نظرداشت زوایای پنهان و پیچیده و هم‌خوان با روح انسان است.مباحث روانشناختی همواره تاثیر مستقیمی بر تربیت اخلاقی انسان داشته و رابطه-ای غیر قابل انکار میان این دو برقرار است؛ که نقش مهمی در هدایت و رستگاری انسان ایفا می کنند. این پژوهش، با بهره گیری از روش توصیفی- تحلیلی، ظرفیت این گونه از اعجاز را در تربیت اخلاقی متربیان مورد بررسی و بدین رهیافت رسیده است که: قرآن کریم با آگاهی از شئون روان انسان و زوایای پنهان روح که مکشوفِ دانش نبوده است، مجموعه‌ای از مبادی، مفاهیم و اصول روانی را به‌کار بسته تا گزاره‌های هدایتی را به پویاترین و ماناترین وجه ممکن، به متربیان منتقل ساخته و عقائد صحیحه را در آنان نهادینه سازد. برای تربیت اخلاقی بر مبنای دلالت‌های اعجاز روان-شناختی قرآن باید سه سطحِ: «تبیین کلان»، «استخراج و تفسیر» و «سطح اجرایی» مدّ نظر قرار گیرد. برای پیوند میان اعجاز روان‌شناختی و تربیت اخلاقی، محورهای زیر را می‌توان مورد توجه قرار داد: روش سلبی نرم؛ اصلاح روش‌مند؛ نهادینه‌سازی و ماناسازی؛ اِعمال تکرار و تثبیت روان. https://qcc.quran.ac.ir/article_242861.html کتاب تاریخ القرآن عند الإثنی عشریة؛ دراسة نقدیة ثر عبدالعزیز بن عبدالرحمن الضامر است که به زعم خود بر اساس تتبع تاریخی نگاشته؛ حال آنکه رویکرد وی اتهام‌زنی به شیعه در حوزۀ علوم قرآنی است. بحث تحریف قرآن یکی از فصول کتاب مزبور است که مؤلف با روش تقطیع مطالبِ منقول از علمای شیعه و برجسته نمودن اقوال تقطیع‌شده، در پی اثبات شبهات وارد بر شیعه در حوزۀ تحریف قرآن است. نوشتار حاضر به روش توصیفی‌تحلیلی، ضمن مفهوم‌شناسی تحریف و اشاره به محتوای بحث تحریف در کتاب مذکور، نظرات ناصواب عبدالعزیز الضامر را بر پایۀ براهین عقلی و نقلی و با استفاده از مصادر معتبر شیعی و سنّی، در بوتۀ نقد قرار داده است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که ادعاهای الضامر کاملاً دور از واقع است و صرفاً بر اساس بغض و کینه نسبت به مکتب اهل‌بیت (ع) پایه‌ریزی شده است. همچنین این مطالعه نشان‌دهندۀ لزوم برخورد علمی و منصفانه با مسائل دینی است تا از گسترش فتنه و تفرقه جلوگیری شود؛ زیرا آثار و نظریاتی که بر مبنای نادرست و کینه‌ورزی شکل می‌گیرد، تنها موجب تفرقه میان مسلمانان می‌شود و ارزش و جایگاه علمی و استنادی ندارد. اتهامات مذکور در کتاب یادشده، با واقعیت‌های تاریخی و علمی سازگار نیست. این مقاله بر این نکته تأکید می‌کند که قرآن کریم از هر نوع تحریفی مصون مانده و نقش مسلمانان واقعی، اعم از شیعه و سنی، در صیانت از آن روشن است. https://qcc.quran.ac.ir/article_232466.html بررسی تحلیلی حضور اهل کتاب در مکه بسیاری از مفسران در واکنش به ادعای مخالفان در مورد امکان علم آموزی پیامبر (ص) از اهل کتاب در مکه، سعی دارند حضور این اقلیت را در نخستین سالهای بعثت در مکه انکار کنند. این گروه به هنگام مواجهه با آیات مکی که به اهل کتاب اشاره دارد، با نادیده گرفتن قرائن متعدد تاریخی و قرآنی، نزول این آیات را گسسته دانسته و آنها را مدنی معرفی می کنند. مهمترین استدلال آنها نیز عدم امکان حضور اهل کتاب در مکه و در نتیجه جدا شدن آیات از سیاق سوره و نزول متاخر آن هاست. این در حالی است که یافته های پژوهش حاضر با روش توصیفی – تحلیلی و با تکیه بر مستندات تاریخی، روایی، قرآنی و تفسیری حضور اهل کتاب یهودی و نصرانی را در دوران حضور پیامبر (ص) در مکه، اثبات می کند.کلید واژگان: اهل کتاب، دوره مکی، مکه، نصاری، یهود. https://qcc.quran.ac.ir/article_231837.html قرآن کریم به‌عنوان منشور هدایت الهی، ابعاد گوناگون روابط انسانی را در چهار محور ارتباط با خدا، خود، دیگران و طبیعت تبیین کرده است. در این میان، مهارت‌های ارتباطی جایگاه ویژه‌ای در شکل‌گیری تعاملات مؤثر و سازنده میان انسان‌ها دارد. پژوهش حاضر با عنوان «شناخت و جایگاه مهارت‌های ارتباطی اسوه‌های دینی»، در پی تبیین ویژگی‌ها و مؤلفه‌های ارتباطی در سیرۀ پیامبران و اولیای الهی بر اساس آموزه‌های قرآن و روایات است. روش تحقیق به صورت توصیفی‌تحلیلی‌محتوایی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد قرآن کریم مهارت‌های ارتباطی را در سه ساحتِ ارتباط با خود، خدا و دیگران مطرح می‌سازد و بر عناصری چون خودسازی، صداقت، رعایت اصول بلاغت، ادب گفتار و رفتار و اخلاص در نیت تأکید دارد. همچنین، اسوه‌های دینی با تکیه بر ارزش‌هایی چون حکمت، حلم، مهربانی، عدالت و رعایت کرامت انسانی، الگوی کامل ارتباط مؤثر را ارائه کرده‌اند. در مقابلِ ارتباطات ابزاری و غیراخلاقی عصر حاضر، قرآن و سیرۀ معصومان (ع)  بر ارتباطات مبتنی بر اخلاق، عقلانیت و فطرت تأکید دارند. درنتیجه، بازشناسی و الگوگیری از مهارت‌های ارتباطی اسوه‌های دینی می‌تواند راهگشای اصلاح روابط انسانی و بازسازی فرهنگی در جوامع معاصر باشد. https://qcc.quran.ac.ir/article_232929.html شکوفایی استعدادهای فردی، یکی از کلیدی‌ترین ارکان توسعه علمی، فرهنگی و اجتماعی هر جامعه‌ای به شمار می‌رود. انسان‌ها، با مجموعه‌ای منحصر به فرد از توانایی‌ها، علاقه‌مندی‌ها و شیوه‌های یادگیری مواجه هستند. تفاوت‌های فردی که از همان ابتدای خلقت در انسان‌ها وجود دارد، ایجاب می‌کند که رویکردهای آموزشی نیز انعطاف‌پذیر و متناسب با این تنوع باشند. در این میان، نقش مربی به عنوان یک راهنما، تسهیل‌گر و الگو، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. نوشتار حاضر با رویکردی قرآنی، و به روش توصیفی و با مطالعه کتابخانه‌ای به بررسی عمیق و جامع این نقش حیاتی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که اصل تفاوت استعدادها از نظر قرآن کریم پذیرفته شده، «خواست خداوند متعال»، «تلاش فردی انسان»، «آزمایش الهی»، «شاکله شخصیتی افراد» و «خلقت متفاوت خداوند» از مهم‌ترین عوامل چنین تفاوت‌هایی است و نقش مربی در شکوفایی استعدادهای متربی از نظر قرآن کریم عبارت است از: «تبیین مسیر هدایت و ضلالت»، «تربیت بر اساس وحی الهی»، «پاک‌سازی متربی از رذایل و ایجاد فضایل در جان وی»، «تقویت ایمان و روحیه توکل بر خداوند متعال در نهاد متربی»، «تقویت روحیه صبر و تحمّل سختی‌ها در متربی»، «تبیین حکمت امور» و «توجه به رشد جامع متربی با استفاده صحیح از استعدادها». https://qcc.quran.ac.ir/article_232729.html پژوهش پیشِ‌رو با هدف بررسی و شناخت مؤلفه‌های علمی تمدن شیعه تدوین شده است. روش تحقیق در این پژوهش توصیفی‌تحلیلی است. طبق یافته‌های پژوهش، می‌توان شش مؤلفۀ علمی برای تمدن شیعی استخراج کرد که عبارت است از: کرامت انسانی، عقلانیت، نگرش توحیدی، عدالت‌گستری، علم‌اندوزی، بهداشت فردی و جمعی. این مؤلفه‌های تمدن‌ساز با الهام از قرآن و سخنان معصومان به دست آمده است. شواهد نشان می‌دهد با تکیه بر این شش اصل می‌توان ادامۀ ساخت تمدن شیعی را پیگیری و آن را احیا کرد. https://qcc.quran.ac.ir/article_233286.html معماری و ساخت‌وساز به‌عنوان جلوه‌هایی از تمدن انسانی، از دیرباز مورد توجه جوامع بشری بوده‌اند. در قرآن کریم، به‌عنوان کامل‌ترین کتاب آسمانی، اشارات متعددی به مفاهیم مرتبط با عمران، آبادانی و ساخت‌وساز وجود دارد که بیانگر اهمیت این موضوع در فرهنگ و تمدن اسلامی است. هر یک از این اشارات سرفصل مهمی در زمینه ساخت‌و‌ساز بر پایه اصول اسلامی و الهی در فرایند طراحی و اجرای سازه‌ها ایجاد می‌کند. قرآن با تأکید بر آبادانی زمین به‌عنوان یکی از رسالت‌های انسان، وی را خلیفه‌ای معرفی می‌کند که مأمور به عمران و اصلاح زمین است. همچنین، با ذکر نمونه‌هایی از بناهای تاریخی مانند کاخ‌های قوم عاد، برج فرعون، یا سد ذوالقرنین، به نقش سازه‌ها در تاریخ تمدن‌ها پرداخته و بر عبرت‌آموزی از سرگذشت ملت‌های پیشین تأکید دارد. از سوی دیگر، قرآن معیارهایی همچون نیت الهی، پرهیز از اسراف، رعایت عدالت و حفظ تعادل محیط‌زیستی را در فعالیت‌های ساخت‌وساز مطرح می‌سازد. این مقاله با بهره‌گیری از آیات قرآن، به تحلیل مفهوم عمران، مصادیق معماری در اقوام گذشته، و نگاه الهی به ساخت‌وساز و آبادانی می‌پردازد. هدف آن است که نشان داده شود قرآن نه تنها با نگاهی عبرت‌آموز به تمدن‌های پیشین می‌نگرد، بلکه عمران را امری الهی و مسئولیت‌پذیرانه برای بشریت معرفی می‌کند. این مقاله تلاش دارد تا با بهره‌گیری از تحلیل مفهومی-موضوعی آیات، ابعاد نظری ساخت‌وساز را در قرآن کریم بررسی کرده و کاربردهای آن را در زمینه طراحی معماری پایدار و توسعه‌شهری اسلامی مورد بحث قرار دهد. نتیجه بررسی نشان می دهد روح معنویت و عبودیت نسبت به مسائل مادی و https://qcc.quran.ac.ir/article_234243.html از معجزاتی که در قرآن چندین بار مورد تأکید قرار گرفته معجزه حضرت صالح علیه السلام در بیرون آوردن ناقه از کوه می‌باشد. مسأله اصلی این پژوهش پاسخ به این سوأل اصلی است که آیا قرآن کریم به مقوله تأثیر جغرافیا در تعین نوع اعجاز الهی (ناقه)پرداخته است، فناوری‌های جغرافیایی چگونه در تعین اعجازی خاص می‌تواند مؤثر باشد. روش این پژوهش رویکرد داده بنیاد است که از روش نظریه‌پردازی داده محور استفاده گردیده و با کشف مقوله‌های فرعی نسبت به مقوله اصلی این مدل شکل گرفته است با استفاده از داده‌های موجود در آیات شریفۀ قرآن کریم و گزارشات مطرح از آثار جغرافیدانان از این منطقه می‌توان به سه مقوله محوری از حداقل سی داده بدست آمده، دست یافت که حاکی از آن است که ویژگی‌های جغرافیایی منطقه حجر با اعجاز ناقه ارتباط دارد چرا که حجر منطقه‌ای کوهستانی است و مردم این منطقه، مهارت بالایی در سنگ تراشی داشتند علاوه بر اینکه در بین مردم این منطقه، شتر دارای اهمیّت بسیار بالایی بوده است. هستۀ محوری با فراهم شدن بسترهای لازم، پیامدهای خوبی (نظیر، اثبات فرا زمانی بودن قرآن کریم با پیشرفت علم یا بکارگیری علوم مختلف در راستای اهداف قرآن) برای فهم انتخاب نوع معجزه ناقه متناسب با عوامل جغرافیای انسانی ایجاد می‌نماید و بالطبع موجبات آشکار شدن ارتباط عمیق بین معجزات انبیاء و شرایط روز محیطی و اثبات فرا زمانی بودن قرآن‌کریم می‌گردد. با این وجود برای دست‌یافتن به پیامدها نیاز به برنامه‌ریزی دقیق در ثبت پروژه‌های تحقیقاتی مطالعات بین رشته‌ای جغرافیا و قرآن توصیه می‌گردد. https://qcc.quran.ac.ir/article_237578.html از جمله مباحث مهمی که در آیات و روایات متعدد با عناوین مختلف به آن اشاره شده است، خصوصیات افراد دیندار است. تتبعات و نوشته­های متعددی نیز در زمینه معیار دینداری به رشته تحریر درآمده که تمرکز محققان بر گردآوری ویژگی­های دینداران بوده است. با تتبع در نوشتارها به دست می­آید که اصل، اساس و معیار دینداری مورد غفلت قرار گرفته و یا به درستی و دقت مورد توجه قرار نگرفته است. مسئله اصلی پژوهش حاضر با استناد به آیات قرآنی و تفاسیر متکی به این کتاب مقدس و بهره­مندی از روایات به روش توصیفی – تحلیلی؛ تبیین معنای واقعی دیندار و ویژگی­های وی بر مبنای آیات قرآن و روایات است. رهیافت پژوهش مقاله آن است که آنچه رکن دینداری محسوب می­شود، پذیرش ولایت ولی الهی و امامان معصوم بعد از اقرار به توحید و پذیرش نبوت است. اگر این مهم واقع شود، مقوله آزمایش و امتحان معنا می­یابد اما بدون آن اصلا صلاحیتی برای ورود در آزمون الهی و ارتقای رتبه وجود ندارد. بنابراین معیارهای دیگری که در آیات و روایات بدانها اشاره شده است در رتبه بعد از این معیار اصلی قرار می­گیرند. در این نوشتار سعی شده است ملاک مذکور و جایگاه آن در دینداری فرد و جامعه مورد بررسی قرار گیرد. https://qcc.quran.ac.ir/article_237688.html تاریخنامه طبری، با تکیه بر آیات قرآن کریم در روایت غزوات پیامبر(ص)، گفتمانی تاریخی-دینی را شکل می‌دهد که بازتاب دهنده تعامل زبان، ایدئولوژی و قدرت است. این پژوهش با هدف تحلیل این تعامل، از ترکیب نظریه کنش گفتاری جان سرل و تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف بهره می‌برد. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی است و داده‌ها شامل تعدادی از آیات قرآنی مرتبط با غزوات در تاریخنامه طبری می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد کنش اظهاری با ۴۷.۳۱٪، به‌عنوان پرکاربردترین کنش گفتاری، سبک توصیف‌محور طبری را تقویت می‌کند، حال آنکه کنش‌های ترغیبی (۲۰.۴۳٪) و اعلامی (۱۵.۰۵٪) با ایجاد گفتمان «واجبِ جهاد» به جهاد در راه اسلام مشروعیت دینی می‌دهد. از منظر تحلیل گفتمان، آیات قرآنی جهاد را «فریضه دینی»، معرفی کرده و اقتدار دین اسلام را در تقابل با دشمنان تثبیت می‌کنند. این فرایند، از طریق سازوکارهایی مانند تأکید بر اطاعت از خدا و رسول، و برجسته‌سازی نقش فرشتگان در نبردها صورت می‌گیرد. نتایج پژوهش بر این امر تأکید دارد که استنادات قرآنی در تاریخنامه طبری، ابزاری گفتمانی برای تحکیم پایه‌های دینی-سیاسی و پاسخ به نیازهای جامعه اسلامی در مواجهه با چالش‌های عصر نگارش است. این مطالعه، الگویی برای تحلیل پیوند ناگسستنی زبان دینی و جهاد در متون تاریخی ارائه می‌دهد. https://qcc.quran.ac.ir/article_238325.html انگاره حرمت خوراک همان تصور ذهنی و فرهنگی اعراب جاهلی در تحریم برخی خوراکیها محسوب می شود که قرآن کریم آموزه هایی را در جهت تغییر و تحول این انگاره ارائه نموده است. مفاهیم حرمت و حلیت نزد اعراب جاهلی مبتنی بر سنن خرافی بود؛ لذا اسلام بر پایه انگاره‌هایی از قبیل حرمت، تحول انگاره در حوزه خوراک ایجاد کرد. پژوهه حاضر درصدد است تا با روشی توصیفی-تحلیلی و از دیدگاه مطالعات انسان شناسی فرهنگی به بررسی تغییر انگاره خوراک پرداخته و ضمن تبیین انگاره های حرمت خوراک نزد عرب جاهلی، به بررسی انگاره هایی می‌پردازد که قرآن برای حرمت ارائه نموده است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که مؤلفه‌های حرمت نزد اعراب عقاید باطل و خرافه‌ها بود و قرآن با ابزاری چون وعده و وعید و عتاب و سرزنش، معیارهای جدیدی از حرمت ارائه داد که شامل معیار خباثت و مضرات جسمی، معیارهای اخلاقی و اعتقادی و معیار فرهنگی می‌شد. این ملاکها قابلیت تعمیم به عصر کنونی را نیز داراست زیرا می‌‎تواند در مواجهه با فرهنگ‌های دیگر امکان تصمیم‌گیری ایجاد کرده و حتی باعث ارائه فتوی و تصمیم‌گیری‌های کلان اجتماعی و اقتصادی شود. https://qcc.quran.ac.ir/article_238345.html ادبیات داستانی معاصر به عنوان قالبی نوظهور در طرح و محتوایی که ارائه می­دهد، از جنبه­های بسیاری با ادبیات سنتی و کلاسیک متفاوت است. یکی از مهم­ترین وجوه تمایز ادبیات معاصر را می­توان در  نحوه طرح مفاهیم و ارزش­های دینی جستجو کرد، زیرا در برخی از آثار تولیدشده حوزه ادبیات داستانی معاصر ارزش­های دینی نه تنها حضور ملموس و قابل ذکری ندارند؛ بلکه در مواردی نیز مورد بی­مهری و هجمه قرار گرفته­اند. با این وجود در بسیاری از نوشته­های دیگر این حوزه شاهد ارائه و طرح آیات، معانی، مفاهیم و اشارات قرآنی هستیم که در برخی موارد با چهارچوب هنری اثر و حتی ساختار فنی آن گره خورده است. در این مقاله که با روش توصیفی تحلیلی تدوین شده است به این مهم پرداخته می­شود که داده­های قرآنی در ساختار هنری و بافت معنایی آثار داستانی معاصر چه نقشی داشته­اند؟ برای این منظور آثار سه تن از نویسندگان مطرح حوزه ادبیات داستانی معاصر که از سه طیف مختلف فکری و عقیدتی هستند در محوریت بحث قرار گرفته است. می­توان گفت خوانش هنری و استفاده کاربردی از داده­های قرآنی در ادبیات داستانی معاصر با وجود وقفه­های اندک، یک حرکت طولی و رو به رشد داشته است. به این معنا که در ابتدای ظهور هنر داستانویسی معاصر، شاهد ارائه خام و طرح ساده آیات، معانی، مفاهیم و اشارات قرآنی بوده­ایم؛ حال آنکه در ادامه این مسیر، نویسندگان بسیاری  با استفاده از تکنیک­های هنری حوزه داستان­نویسی به خوانش داستانی و زیبا شناختی خاصّ خود از آیات قرآن کریم پرداخته­اند. در حوزه معناسازی ترکیب داده­های قرآنی با عناصر داستانی برخی از نوشته­های معاصر خوانش منطقی متن و دریافت فرامتنی مخاطب از آن را به دنبال داشته است. این ترکیب در بعضی از آثار داستانی معاصر ساختار فراگیر اثر را شکل داده و در برخی دیگر بُعد زیبایی شناختی آن را ملموس نموده است. https://qcc.quran.ac.ir/article_238654.html این پژوهش به بررسی نقش تمدن‌ساز و فرهنگ‌آفرین حضرت ابراهیم (ع) به عنوان «امام» و «الگوی توحیدی» می‌پردازد.هدف، تبیین نقش ایشان در بازسازی هویت دینی و تحلیل ابعاد تمدنی سیره ابراهیمی بر اساس آیات قرآن است. پژوهش حاضر با روش تحلیل محتوای کیفی آیات مرتبط با ابراهیم (ع) و با استفاده از تفاسیر معتبر و بررسی تطبیقی ظرفیت الگوبرداری برای چالش‌های جامعه انسانی می کوشد تا به این سوال پاسخ دهد که تمدن و فرهنگ ابراهیمی چگونه می تواند چالش های فرهنگی و اجتماعی انسان را حل کند؟ یافته‌های کلیدی ویژگی‌های تمدنساز ایشان، تأثیرات فرهنگی-اجتماعی، الگوی حل چالش‌های معاصر، نابرابری اجتماعی و تحریف فرهنگی است. ابراهیم (ع) با ترکیب «امامت الهی» و «تعقل جمعی»، مقدمات شکل‌گیری تمدن وحیانی را فراهم کرد؛ این تمدن سه رکن اساسی دارد: معنویت، عدالت و عقلانیت اخلاقی. نتیجه آنکه سیره ابراهیم (ع) ظرفیت راهبردی برای پاسخگویی به بحران‌های تمدن انسانی در چارچوب قرآن ارائه می‌دهد. این پژوهش نشان می‌دهد سیره ابراهیمی الگویی جامع برای مواجهه با بحران‌های پیش روی جوامع بشری و بازسازی تمدن بر پایه وحی است. https://qcc.quran.ac.ir/article_243109.html سوره احزاب از سوره‌های مدنی قرآن است که در آن مباحث متعددی مطرح شده است. از جمله آنها یادآوری صحنه‌هایی از یکی از جنگ‌های مهم میان مسلمانان و مشرکان، یعنی جنگ احزاب یا جنگ خندق است. این پژوهش به تحلیل روان‌شناختی آیات ۹ تا ۲۶ سوره احزاب با تمرکز بر جنگ خندق می‌پردازد تا مؤلفه‌های روان‌شناختی مدیریت بحران و راهکارهای قرآنی برای کاهش اضطراب و تقویت تاب‌آوری را شناسایی کند. با بهره‌گیری از روش تحلیل مضمون، مفاهیم کلیدی مانند اضطراب، ترس، توکل، صبر و انسجام جمعی استخراج شد. یافته‌ها نشان می‌دهند که این آیات الگویی جامع برای مدیریت بحران‌های روانی ارائه می‌دهند که از طریق تقویت ایمان، یادآوری نصرت الهی و ترویج همبستگی اجتماعی عمل می‌کند. این راهکارها می‌توانند در طراحی مداخلات روان‌شناختی-دینی برای شرایط بحرانی به کار روند. نتایج بر نقش باورهای دینی در کاهش فشار روانی و افزایش مقاومت روانی تأکید دارند و پیشنهاد می‌کنند که این آموزه‌ها می‌توانند پایه‌ای برای برنامه‌های تربیتی و درمانی باشند. این مطالعه بر ضرورت تلفیق روان‌شناسی دینی و علوم رفتاری برای فهم بهتر آیات قرآنی تأکید دارد. https://qcc.quran.ac.ir/article_243461.html این پژوهش با رویکرد تفسیری-انتقادی و در چارچوب تحلیل گفتمان سه‌سطحی فرکلاف، نقش همسر حضرت لوط (ع) را در گفتمان قرآنی انحطاط تمدنی بررسی می‌کند. متن قرآن به‌مثابه گفتمانی زنده و کنش‌گر در ساختارهای اخلاقی و اجتماعی جوامع تحلیل شده است. داستان همسر لوط (ع) صرفاً یک روایت تاریخی نیست، بلکه گفتمانی هشداردهنده درباره بحران‌های هویتی و اخلاقی ناشی از انحراف خانوادگی و همسویی با ارزش‌های فاسد قوم لوط محسوب می‌شود. جامعه آماری پژوهش شامل آیات مرتبط با قوم و همسر لوط و ساختارهای انحراف جنسی و اخلاقی است که بر اساس ارتباط مستقیم و غیرمستقیم دسته‌بندی شده‌اند. این آیات از منظر تفاسیر معتبر تحلیل و نقش همسر لوط به‌عنوان ضدالگوی خانوادگی و نماد خیانت گفتمانی تشریح شد. تحلیل در سه سطح شامل توصیف زبانی، تفسیر مضامین و تبیین پیوند با مسائل معاصر انجام شد. یافته‌ها نشان می‌دهد همسر لوط نماد تأثیر ساختارهای اجتماعی فاسد بر فرد و بازتولید انحطاط تمدنی است. این مدل فهم بحران‌های هویتی و اخلاقی و تبدیل انحراف به هنجار را نشانه زوال تمدنی معرفی می‌کند. https://qcc.quran.ac.ir/article_243518.html اقناع در فضای رسانه‌ای معاصر غالباً با هدف تأثیرگذاری سریع بر نگرش و رفتار مخاطب به‌کار گرفته می‌شود و در این فرآیند، ابعاد اخلاقی و هدایتی آن کمرنگ می‌گردد. این وضعیت در حوزه ارتباطات دینی، ضرورت بازخوانی الگوهای معتبر و اصیل اقناع را برجسته می‌سازد. قرآن کریم به‌عنوان متن بنیادین دینی، شیوه‌ای متمایز از اقناع ارائه می‌دهد که بررسی منسجم و درون‌متنی آن کمتر مورد توجه قرار گرفته است. منطق و مبانی اقناع در قرآن کریم چیست و این الگو چه دلالت‌هایی برای ارتباطات دینی در فضای رسانه‌ای معاصر دارد؟ هدف این پژوهش، واکاوی مبانی معرفتی و غایت‌محور اقناع در قرآن کریم و تبیین دلالت‌های ارتباطی آن برای بازاندیشی در شیوه‌های اقناع دینی معاصر است. پژوهش با رویکرد کیفی و به روش تحلیل محتوای قیاسی انجام شده است. بدین منظور، آیات منتخب قرآن کریم مرتبط با مفاهیم دعوت، هدایت و تأثیرگذاری ارتباطی، بر اساس چارچوب نظری از پیش تعیین‌شده تحلیل و تفسیر شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد اقناع قرآنی بر آگاهی‌بخشی، هدایت تدریجی و احترام به اختیار مخاطب استوار است و هدف آن شکل‌دهی به انتخاب آگاهانه انسان است. این الگو می‌تواند به‌عنوان چارچوبی اخلاق‌محور، افقی الهام‌بخش برای ارتقای ارتباطات دینی در بستر رسانه‌های معاصر فراهم آورد.