https://qcc.quran.ac.ir/ فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن fa daily 1 Mon, 22 Jun 2026 00:00:00 +0330 Mon, 22 Jun 2026 00:00:00 +0330 https://qcc.quran.ac.ir/article_232378.html یکی از مباحث علوم قرآنی که توجه بسیاری از اندیشمندان این حوزه را به خود جلب کرده، بحث اعجاز قرآن کریم است.اعجاز قرآن کریم دارای جنبه‌های مختلفی از جمله ادبی، بیانی، علمی، تربیتی، ریاضی، اخلاقی، اجتماعی و روان‌شناختی است. در عصر حاضر، جنبۀ روان‌شناختی اعجاز قرآن به خاطر کاربردی بودنش مورد توجه قرار گرفته است.اعجاز روان‌شناختی، به معنای گزینش بهترین گزاره‌ها و آموزه‌ها برای هدایتِ بشر، با نظرداشت زوایای پنهان و پیچیده و هم‌خوان با روح انسان است. مباحث روان‌شناختی همواره تأثیر مستقیمی بر تربیت اخلاقی انسان داشته و رابطه‌ای غیر قابل انکار میان این دو برقرار است؛ تا آنجا که نقش مهمی در هدایت و رستگاری انسان ایفا می‌کند. این پژوهش با بهره‌گیری از روش توصیفی‌تحلیلی، با هدف تحلیل ظرفیت این گونه از اعجاز در تربیت اخلاقی متربیان بدین رهیافت رسیده است: قرآن کریم با آگاهی از شئون روان انسان و زوایای پنهان روح که مکشوفِ دانش نبوده است، مجموعه‌ای از مبادی و مفاهیم و اصول روانی را به‌ کار بسته تا گزاره‌های هدایتی را به پویاترین و ماناترین وجه ممکن، به متربیان منتقل کند و تربیت صحیح را در آنان نهادینه سازد. برای تربیت اخلاقی بر مبنای دلالت‌های اعجاز روان‌شناختی قرآن، باید سه سطحِ «تبیین کلان»، «استخراج و تفسیر» و «سطح اجرایی» مدّ نظر قرار گیرد. برای پیوند میان اعجاز روان‌شناختی و تربیت اخلاقی، می‌توان محورهایی نظیر روش سلبی نرم، اصلاح روشمند، نهادینه‌سازی و ماناسازی، اِعمال تکرار و تثبیت روان را مورد توجه قرار داد. اعجاز روان‌شناختی قرآن با تربیت اخلاقی متربیان پیوندی عمیق دارد و از این رهگذر، زمینه‌ساز شکل‌گیری فرهنگ و تمدن دینی می‌شود https://qcc.quran.ac.ir/article_228519.html با وجود گسترش مطالعات دربارۀ حریم خصوصی و حقوق مربوط در ادبیات اخلاقی و حقوقی، مفهوم «حریم خصوصی بدنی» در چهارچوبی قرآنی و با رویکردی تحلیلی همچنان مهجور مانده است. بیشتر پژوهش‌ها یا به جنبه‌های فقهی و حقوقی این مفهوم پرداخته یا آن را صرفاً در ساحت زیست‌شناختی و مادی تعریف کرده است؛ درحالی‌که قرآن کریم برخوردی عمیق‌تر، چندلایه و ارزشی با بدن انسان دارد. براین‌اساس، مسئلۀ اصلی پژوهش حاضر، تبیین مفهوم حریم خصوصی بدنی از منظر قرآن، با تمرکز بر مبانی سه‌گانۀ آن است. روش پژوهش توصیفی‌تحلیلی است و داده‌ها با مراجعه به منابع تفسیری و روایی و مطالعات اسلامی در اخلاق گردآوری و تحلیل شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد حریم خصوصی بدنی در قرآن مبتنی بر سه دسته مبانی قابل تحلیل است: 1. مبانی هستی‌شناختی که بر مالکیت مطلق خداوند بر بدن و نیابت مشروط انسان در تصرف آن تأکید دارد؛ 2. مبانی انسان‌شناختی که بدن را ظرف ظهور عقل و اراده و کرامت انسانی معرفی می‌کند؛ 3. مبانی ارزش‌شناختی که مفاهیمی چون عفت و حرمت ایذاء و مسؤولیت فردی را پشتوانۀ این حق می‌سازد. بنابراین، حریم خصوصی بدنی در گفتمان قرآنی، نه صرفاً یک حق فردی، بلکه بخشی از نظام عبودیت انسان و ساختار اخلاقی جامعۀ اسلامی تلقی می‌شود https://qcc.quran.ac.ir/article_234243.html یکی از معجزاتی که قرآن چندین‌بار بر وقوع آن تأکید کرده، معجزۀ حضرت صالح (ع) در بیرون آوردن ناقه از کوه است. دغدغۀ اصلی این پژوهش پاسخ به این دو سؤال است: آیا قرآن کریم به مقولۀ تأثیر جغرافیا در تعیّن نوع اعجاز الهی (ناقه) پرداخته است؟ فناوری‌های جغرافیایی چگونه می‌تواند در تعیّن اعجازی خاص مؤثر باشد؟ روش این پژوهش رویکرد داده‌بنیاد است و در آن از روش نظریه‌پردازی داده‌محور استفاده شده و این مدل را با کشف مقوله‌های فرعی نسبت به مقولۀ اصلی شکل داده است. با استفاده از داده‌های موجود در آیات قرآن کریم و گزارش‌های مطرح از آثار جغرافی‌دانان از این منطقه، می‌توان به سه مقولۀ محوری از حداقل 61 داده به‌دست‌آمده دست یافت. این داده‌ها حاکی از آن است که ویژگی‌های جغرافیایی منطقۀ حجر با اعجاز ناقه ارتباط دارد؛ چراکه حجر منطقه‌ای کوهستانی بود و مردم آن مهارت بالایی در سنگ‌تراشی داشتند؛ علاوه بر اینکه در بین آن‌ها، شتر اهمیّت بسیار زیادی داشت. هستۀ محوری با فراهم شدن بسترهای لازم، پیامدهای خوبی (مانند اثبات فرازمانی بودن قرآن کریم با پیشرفت علم یا امکان به‌کارگیری علوم مختلف در راستای اهداف قرآن) برای فهم انتخاب نوع معجزۀ ناقه متناسب با عوامل جغرافیای انسانی ایجاد می‌کند و بالطبع موجب آشکار شدن ارتباط عمیق بین معجزات انبیا و شرایط روز محیطی و اثبات فرازمانی بودن قرآن‌کریم می‌شود. با وجود این، برای دست ‌یافتن به دستاوردها، برنامه‌ریزی دقیق در ثبت پروژه‌های تحقیقاتی مطالعات بین‌رشته‌ای جغرافیا و قرآن توصیه می‌گردد. https://qcc.quran.ac.ir/article_231608.html تفسیر آیاتی از قرآن کریم که به‌ظاهر واجد ویژگی‌های جسمانی برای خداوند است، همواره یکی از چالش‌برانگیزترین مباحث تفسیری بوده است. از جملۀ این آیات، آیۀ «یَوْمَ یُکْشَفُ عَنْ سَاقٍ وَیُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ فَلَا یَسْتَطِیعُونَ» (قلم:۴۲) است که واژۀ «ساق» در آن، محل تأمل و تفسیرهای گوناگون قرار گرفته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی‌تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، به بررسی تطور معنایی این تعبیر در تفاسیر فریقین دوره‌های متقدم و معاصر می‌پردازد و در پی پاسخ به این پرسش‌هاست: معانی مطرح‌شده برای «ساق» در هر دورۀ تفسیری کدامند؟ چه عواملی در پیدایش برداشت‌های نوین در روزگار معاصر نقش داشته است؟ آیا این تحولات را می‌توان با روش آماری Mann–Kendall تبیین کرد؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که در دورۀ متقدم، رویکردهای تثبیتی و معادمحور در تفسیر «ساق» غلبه داشته است؛ درحالی‌که در دورۀ معاصر و با گسترش نیازهای فکری و اجتماعی، گرایش‌های تأویلی متنوع‌تری پدید آمده که معانی نوینی مانند «اصل و حقیقت»، «نور الهی» و «ساق انسان» را شامل می‌شود؛ به‌ویژه در تفاسیر شیعی، زمینه‌های کلامی و فلسفی و اجتماعی در شکل‌گیری این معانی نقش مؤثر داشته است. همچنین مفسران معاصر کوشیده‌اند با بهره‌گیری از روش‌های عقلی و علمی و موضوعی، مفاهیم وحیانی را با مسائل نوین بشر پیوند دهند. در بخش پایانی، برای سنجش روند تاریخی تغییرات معنایی، از آزمون Mann–Kendall بهره گرفته‌ایم. نتایج این آزمون نشان داد که در هیچ‌یک از دوره‌ها، روند آماری معناداری وجود ندارد که ممکن است تحت تأثیر نوسانات گفتمانی، بازگشت‌ به دیدگاه‌های سنتی و گستره منابع شکل گرفته باشد. https://qcc.quran.ac.ir/article_232466.html بررسی تحلیلی حضور اهل کتاب در مکه بسیاری از مفسران در واکنش به ادعای مخالفان در مورد امکان علم آموزی پیامبر (ص) از اهل کتاب در مکه، سعی دارند حضور این اقلیت را در نخستین سالهای بعثت در مکه انکار کنند. این گروه به هنگام مواجهه با آیات مکی که به اهل کتاب اشاره دارد، با نادیده گرفتن قرائن متعدد تاریخی و قرآنی، نزول این آیات را گسسته دانسته و آنها را مدنی معرفی می کنند. مهمترین استدلال آنها نیز عدم امکان حضور اهل کتاب در مکه و در نتیجه جدا شدن آیات از سیاق سوره و نزول متاخر آن هاست. این در حالی است که یافته های پژوهش حاضر با روش توصیفی – تحلیلی و با تکیه بر مستندات تاریخی، روایی، قرآنی و تفسیری حضور اهل کتاب یهودی و نصرانی را در دوران حضور پیامبر (ص) در مکه، اثبات می کند.کلید واژگان: اهل کتاب، دوره مکی، مکه، نصاری، یهود. https://qcc.quran.ac.ir/article_232929.html شکوفایی استعدادهای فردی، یکی از کلیدی‌ترین ارکان توسعۀ علمی، فرهنگی و اجتماعی هر جامعه‌ای به شمار می‌رود. انسان‌ها با مجموعه‌ای منحصربه‌فرد از توانایی‌ها، علاقه‌مندی‌ها و شیوه‌های یادگیری مواجه هستند. تفاوت‌های فردی که از همان ابتدای خلقت در انسان‌ها وجود دارد، ایجاب می‌کند که رویکردهای آموزشی نیز انعطاف‌پذیر و متناسب با این تنوع باشد. در این میان، نقش مربی به عنوان یک راهنما و تسهیل‌گر و الگو، اهمیت ویژه‌ای دارد. نوشتار حاضر با رویکردی قرآنی و به روش توصیفی و با مطالعۀ کتابخانه‌ای، به بررسی عمیق و جامع این نقش حیاتی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که اصل تفاوت استعدادها از نظر قرآن کریم پذیرفته شده، «خواست خداوند متعال»، «تلاش فردی انسان»، «آزمایش الهی»، «شاکلۀ شخصیتی افراد» و «خلقت متفاوت خداوند» از مهم‌ترین عوامل چنین تفاوت‌هایی است. نقش مربی در شکوفایی استعدادهای متربی از نظر قرآن کریم نیز عبارت است از: «تبیین مسیر هدایت و ضلالت»، «تربیت بر اساس وحی الهی»، «پاک‌سازی متربی از رذایل و ایجاد فضایل در جان وی»، «تقویت ایمان و روحیۀ توکل بر خداوند متعال در نهاد متربی»، «تقویت روحیۀ صبر و تحمّل سختی‌ها در متربی»، «تبیین حکمت امور» و «توجه به رشد جامع متربی با استفادۀ صحیح از استعدادها» https://qcc.quran.ac.ir/article_233286.html معماری و ساخت‌وساز، به‌عنوان جلوه‌هایی از تمدن انسانی، از دیرباز مورد توجه جوامع بشری بوده است. در قرآن کریم، به‌عنوان کامل‌ترین کتاب آسمانی، اشارات متعددی به مفاهیم مرتبط با عمران و آبادانی و ساخت‌وساز وجود دارد که بیانگر اهمیت این موضوع در فرهنگ و تمدن اسلامی است. هر یک از این اشارات، سرفصل مهمی در زمینۀ ساخت‌وساز بر پایۀ اصول اسلامی و الهی در فرایند طراحی و اجرای سازه‌ها ایجاد می‌کند. قرآن با تأکید بر آبادانی زمین به‌عنوان یکی از رسالت‌های انسان، وی را خلیفه‌ای معرفی می‌کند که مأمور به عمران و اصلاح زمین است؛ همچنین با ذکر نمونه‌هایی از بناهای تاریخی مانند کاخ‌های قوم عاد، برج فرعون، یا سد ذوالقرنین، به نقش سازه‌ها در تاریخ تمدن‌ها پرداخته و بر عبرت‌آموزی از سرگذشت ملت‌های پیشین تأکید دارد. از سوی دیگر، قرآن معیارهایی همچون نیت الهی، پرهیز از اسراف، رعایت عدالت و حفظ تعادل محیط‌زیستی را در فعالیت‌های ساخت‌وساز مطرح می‌سازد. روش گردآوری مطالب در این مقاله بر پایۀ تحلیل موضوعی‌مفهومی آیات قرآن کریم صورت گرفته است. ابتدا با استخراج واژگان کلیدی مرتبط با عمران و معماری از متن قرآن، مفاهیم بنیادین شناسایی شده؛ سپس با بررسی تفسیری آیات منتخب و تطبیق آن‌ها با نمونه‌های تاریخی ذکرشده در قرآن، تلاش شده است تا پیوندی میان آموزه‌های الهی و اصول معماری اسلامی برقرار گردد. همچنین با بهره‌گیری از منابع تفسیری معتبر و مطالعات تمدنی، ابعاد نظری ساخت‌وساز در قرآن تحلیل شده و کاربردهای آن در طراحی معماری پایدار و توسعۀ شهری اسلامی بررسی گردیده است. https://qcc.quran.ac.ir/article_237578.html از جمله مباحث مهمی که در آیات و روایات متعدد با عناوین مختلف به آن اشاره شده است، خصوصیات افراد دیندار است. تتبعات و نوشته­های متعددی نیز در زمینه معیار دینداری به رشته تحریر درآمده که تمرکز محققان بر گردآوری ویژگی­های دینداران بوده است. با تتبع در نوشتارها به دست می­آید که اصل، اساس و معیار دینداری مورد غفلت قرار گرفته و یا به درستی و دقت مورد توجه قرار نگرفته است. مسئله اصلی پژوهش حاضر با استناد به آیات قرآنی و تفاسیر متکی به این کتاب مقدس و بهره­مندی از روایات به روش توصیفی – تحلیلی؛ تبیین معنای واقعی دیندار و ویژگی­های وی بر مبنای آیات قرآن و روایات است. رهیافت پژوهش مقاله آن است که آنچه رکن دینداری محسوب می­شود، پذیرش ولایت ولی الهی و امامان معصوم بعد از اقرار به توحید و پذیرش نبوت است. اگر این مهم واقع شود، مقوله آزمایش و امتحان معنا می­یابد اما بدون آن اصلا صلاحیتی برای ورود در آزمون الهی و ارتقای رتبه وجود ندارد. بنابراین معیارهای دیگری که در آیات و روایات بدانها اشاره شده است در رتبه بعد از این معیار اصلی قرار می­گیرند. در این نوشتار سعی شده است ملاک مذکور و جایگاه آن در دینداری فرد و جامعه مورد بررسی قرار گیرد. https://qcc.quran.ac.ir/article_237688.html تاریخنامه طبری، با تکیه بر آیات قرآن کریم در روایت غزوات پیامبر(ص)، گفتمانی تاریخی-دینی را شکل می‌دهد که بازتاب دهنده تعامل زبان، ایدئولوژی و قدرت است. این پژوهش با هدف تحلیل این تعامل، از ترکیب نظریه کنش گفتاری جان سرل و تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف بهره می‌برد. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی است و داده‌ها شامل تعدادی از آیات قرآنی مرتبط با غزوات در تاریخنامه طبری می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد کنش اظهاری با ۴۷.۳۱٪، به‌عنوان پرکاربردترین کنش گفتاری، سبک توصیف‌محور طبری را تقویت می‌کند، حال آنکه کنش‌های ترغیبی (۲۰.۴۳٪) و اعلامی (۱۵.۰۵٪) با ایجاد گفتمان «واجبِ جهاد» به جهاد در راه اسلام مشروعیت دینی می‌دهد. از منظر تحلیل گفتمان، آیات قرآنی جهاد را «فریضه دینی»، معرفی کرده و اقتدار دین اسلام را در تقابل با دشمنان تثبیت می‌کنند. این فرایند، از طریق سازوکارهایی مانند تأکید بر اطاعت از خدا و رسول، و برجسته‌سازی نقش فرشتگان در نبردها صورت می‌گیرد. نتایج پژوهش بر این امر تأکید دارد که استنادات قرآنی در تاریخنامه طبری، ابزاری گفتمانی برای تحکیم پایه‌های دینی-سیاسی و پاسخ به نیازهای جامعه اسلامی در مواجهه با چالش‌های عصر نگارش است. این مطالعه، الگویی برای تحلیل پیوند ناگسستنی زبان دینی و جهاد در متون تاریخی ارائه می‌دهد. https://qcc.quran.ac.ir/article_238325.html انگاره حرمت خوراک همان تصور ذهنی و فرهنگی اعراب جاهلی در تحریم برخی خوراکیها محسوب می شود که قرآن کریم آموزه هایی را در جهت تغییر و تحول این انگاره ارائه نموده است. مفاهیم حرمت و حلیت نزد اعراب جاهلی مبتنی بر سنن خرافی بود؛ لذا اسلام بر پایه انگاره‌هایی از قبیل حرمت، تحول انگاره در حوزه خوراک ایجاد کرد. پژوهه حاضر درصدد است تا با روشی توصیفی-تحلیلی و از دیدگاه مطالعات انسان شناسی فرهنگی به بررسی تغییر انگاره خوراک پرداخته و ضمن تبیین انگاره های حرمت خوراک نزد عرب جاهلی، به بررسی انگاره هایی می‌پردازد که قرآن برای حرمت ارائه نموده است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که مؤلفه‌های حرمت نزد اعراب عقاید باطل و خرافه‌ها بود و قرآن با ابزاری چون وعده و وعید و عتاب و سرزنش، معیارهای جدیدی از حرمت ارائه داد که شامل معیار خباثت و مضرات جسمی، معیارهای اخلاقی و اعتقادی و معیار فرهنگی می‌شد. این ملاکها قابلیت تعمیم به عصر کنونی را نیز داراست زیرا می‌‎تواند در مواجهه با فرهنگ‌های دیگر امکان تصمیم‌گیری ایجاد کرده و حتی باعث ارائه فتوی و تصمیم‌گیری‌های کلان اجتماعی و اقتصادی شود. https://qcc.quran.ac.ir/article_238345.html ادبیات داستانی معاصر به عنوان قالبی نوظهور در طرح و محتوایی که ارائه می­دهد، از جنبه­های بسیاری با ادبیات سنتی و کلاسیک متفاوت است. یکی از مهم­ترین وجوه تمایز ادبیات معاصر را می­توان در  نحوه طرح مفاهیم و ارزش­های دینی جستجو کرد، زیرا در برخی از آثار تولیدشده حوزه ادبیات داستانی معاصر ارزش­های دینی نه تنها حضور ملموس و قابل ذکری ندارند؛ بلکه در مواردی نیز مورد بی­مهری و هجمه قرار گرفته­اند. با این وجود در بسیاری از نوشته­های دیگر این حوزه شاهد ارائه و طرح آیات، معانی، مفاهیم و اشارات قرآنی هستیم که در برخی موارد با چهارچوب هنری اثر و حتی ساختار فنی آن گره خورده است. در این مقاله که با روش توصیفی تحلیلی تدوین شده است به این مهم پرداخته می­شود که داده­های قرآنی در ساختار هنری و بافت معنایی آثار داستانی معاصر چه نقشی داشته­اند؟ برای این منظور آثار سه تن از نویسندگان مطرح حوزه ادبیات داستانی معاصر که از سه طیف مختلف فکری و عقیدتی هستند در محوریت بحث قرار گرفته است. می­توان گفت خوانش هنری و استفاده کاربردی از داده­های قرآنی در ادبیات داستانی معاصر با وجود وقفه­های اندک، یک حرکت طولی و رو به رشد داشته است. به این معنا که در ابتدای ظهور هنر داستانویسی معاصر، شاهد ارائه خام و طرح ساده آیات، معانی، مفاهیم و اشارات قرآنی بوده­ایم؛ حال آنکه در ادامه این مسیر، نویسندگان بسیاری  با استفاده از تکنیک­های هنری حوزه داستان­نویسی به خوانش داستانی و زیبا شناختی خاصّ خود از آیات قرآن کریم پرداخته­اند. در حوزه معناسازی ترکیب داده­های قرآنی با عناصر داستانی برخی از نوشته­های معاصر خوانش منطقی متن و دریافت فرامتنی مخاطب از آن را به دنبال داشته است. این ترکیب در بعضی از آثار داستانی معاصر ساختار فراگیر اثر را شکل داده و در برخی دیگر بُعد زیبایی شناختی آن را ملموس نموده است. https://qcc.quran.ac.ir/article_238654.html این پژوهش به بررسی نقش تمدن‌ساز و فرهنگ‌آفرین حضرت ابراهیم (ع) به عنوان «امام» و «الگوی توحیدی» می‌پردازد.هدف، تبیین نقش ایشان در بازسازی هویت دینی و تحلیل ابعاد تمدنی سیره ابراهیمی بر اساس آیات قرآن است. پژوهش حاضر با روش تحلیل محتوای کیفی آیات مرتبط با ابراهیم (ع) و با استفاده از تفاسیر معتبر و بررسی تطبیقی ظرفیت الگوبرداری برای چالش‌های جامعه انسانی می کوشد تا به این سوال پاسخ دهد که تمدن و فرهنگ ابراهیمی چگونه می تواند چالش های فرهنگی و اجتماعی انسان را حل کند؟ یافته‌های کلیدی ویژگی‌های تمدنساز ایشان، تأثیرات فرهنگی-اجتماعی، الگوی حل چالش‌های معاصر، نابرابری اجتماعی و تحریف فرهنگی است. ابراهیم (ع) با ترکیب «امامت الهی» و «تعقل جمعی»، مقدمات شکل‌گیری تمدن وحیانی را فراهم کرد؛ این تمدن سه رکن اساسی دارد: معنویت، عدالت و عقلانیت اخلاقی. نتیجه آنکه سیره ابراهیم (ع) ظرفیت راهبردی برای پاسخگویی به بحران‌های تمدن انسانی در چارچوب قرآن ارائه می‌دهد. این پژوهش نشان می‌دهد سیره ابراهیمی الگویی جامع برای مواجهه با بحران‌های پیش روی جوامع بشری و بازسازی تمدن بر پایه وحی است. https://qcc.quran.ac.ir/article_243109.html سوره احزاب از سوره‌های مدنی قرآن است که در آن مباحث متعددی مطرح شده است. از جمله آنها یادآوری صحنه‌هایی از یکی از جنگ‌های مهم میان مسلمانان و مشرکان، یعنی جنگ احزاب یا جنگ خندق است. این پژوهش به تحلیل روان‌شناختی آیات ۹ تا ۲۶ سوره احزاب با تمرکز بر جنگ خندق می‌پردازد تا مؤلفه‌های روان‌شناختی مدیریت بحران و راهکارهای قرآنی برای کاهش اضطراب و تقویت تاب‌آوری را شناسایی کند. با بهره‌گیری از روش تحلیل مضمون، مفاهیم کلیدی مانند اضطراب، ترس، توکل، صبر و انسجام جمعی استخراج شد. یافته‌ها نشان می‌دهند که این آیات الگویی جامع برای مدیریت بحران‌های روانی ارائه می‌دهند که از طریق تقویت ایمان، یادآوری نصرت الهی و ترویج همبستگی اجتماعی عمل می‌کند. این راهکارها می‌توانند در طراحی مداخلات روان‌شناختی-دینی برای شرایط بحرانی به کار روند. نتایج بر نقش باورهای دینی در کاهش فشار روانی و افزایش مقاومت روانی تأکید دارند و پیشنهاد می‌کنند که این آموزه‌ها می‌توانند پایه‌ای برای برنامه‌های تربیتی و درمانی باشند. این مطالعه بر ضرورت تلفیق روان‌شناسی دینی و علوم رفتاری برای فهم بهتر آیات قرآنی تأکید دارد. https://qcc.quran.ac.ir/article_243461.html این پژوهش با رویکرد تفسیری-انتقادی و در چارچوب تحلیل گفتمان سه‌سطحی فرکلاف، نقش همسر حضرت لوط (ع) را در گفتمان قرآنی انحطاط تمدنی بررسی می‌کند. متن قرآن به‌مثابه گفتمانی زنده و کنش‌گر در ساختارهای اخلاقی و اجتماعی جوامع تحلیل شده است. داستان همسر لوط (ع) صرفاً یک روایت تاریخی نیست، بلکه گفتمانی هشداردهنده درباره بحران‌های هویتی و اخلاقی ناشی از انحراف خانوادگی و همسویی با ارزش‌های فاسد قوم لوط محسوب می‌شود. جامعه آماری پژوهش شامل آیات مرتبط با قوم و همسر لوط و ساختارهای انحراف جنسی و اخلاقی است که بر اساس ارتباط مستقیم و غیرمستقیم دسته‌بندی شده‌اند. این آیات از منظر تفاسیر معتبر تحلیل و نقش همسر لوط به‌عنوان ضدالگوی خانوادگی و نماد خیانت گفتمانی تشریح شد. تحلیل در سه سطح شامل توصیف زبانی، تفسیر مضامین و تبیین پیوند با مسائل معاصر انجام شد. یافته‌ها نشان می‌دهد همسر لوط نماد تأثیر ساختارهای اجتماعی فاسد بر فرد و بازتولید انحطاط تمدنی است. این مدل فهم بحران‌های هویتی و اخلاقی و تبدیل انحراف به هنجار را نشانه زوال تمدنی معرفی می‌کند. https://qcc.quran.ac.ir/article_243518.html اقناع در فضای رسانه‌ای معاصر غالباً با هدف تأثیرگذاری سریع بر نگرش و رفتار مخاطب به‌کار گرفته می‌شود و در این فرآیند، ابعاد اخلاقی و هدایتی آن کمرنگ می‌گردد. این وضعیت در حوزه ارتباطات دینی، ضرورت بازخوانی الگوهای معتبر و اصیل اقناع را برجسته می‌سازد. قرآن کریم به‌عنوان متن بنیادین دینی، شیوه‌ای متمایز از اقناع ارائه می‌دهد که بررسی منسجم و درون‌متنی آن کمتر مورد توجه قرار گرفته است. منطق و مبانی اقناع در قرآن کریم چیست و این الگو چه دلالت‌هایی برای ارتباطات دینی در فضای رسانه‌ای معاصر دارد؟ هدف این پژوهش، واکاوی مبانی معرفتی و غایت‌محور اقناع در قرآن کریم و تبیین دلالت‌های ارتباطی آن برای بازاندیشی در شیوه‌های اقناع دینی معاصر است. پژوهش با رویکرد کیفی و به روش تحلیل محتوای قیاسی انجام شده است. بدین منظور، آیات منتخب قرآن کریم مرتبط با مفاهیم دعوت، هدایت و تأثیرگذاری ارتباطی، بر اساس چارچوب نظری از پیش تعیین‌شده تحلیل و تفسیر شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد اقناع قرآنی بر آگاهی‌بخشی، هدایت تدریجی و احترام به اختیار مخاطب استوار است و هدف آن شکل‌دهی به انتخاب آگاهانه انسان است. این الگو می‌تواند به‌عنوان چارچوبی اخلاق‌محور، افقی الهام‌بخش برای ارتقای ارتباطات دینی در بستر رسانه‌های معاصر فراهم آورد. https://qcc.quran.ac.ir/article_243987.html در منظومه فرهنگی و تمدنی اسلام، تربیت فرزندان فراتر از یک وظیفه خانوادگی، مأموریتی استراتژیک و تمدن‌ساز است که با هدف پرورش نسلی مسئول، عاقبت‌اندیش و متعهد به ارزش‌های الهی و اجتماعی طراحی شده است. قرآن کریم با تأکید بر مفاهیمی چون «عاقبت‌اندیشی»، «تدبیر»، «حِلم» و «نَظَر در عواقب»، چارچوبی راهبردی برای تربیتی فراهم می‌‌آورد که فرد را نه‌تنها در قبال سرنوشت خویش، بلکه در برابر آینده جامعه و امت مسئول می‌داند. در این رویکرد، «عاقبت‌اندیشی» - به‌معنای تأمل آگاهانه در پیامدهای اعمال و تصمیمات برای نسل‌های آینده - به‌عنوان هوش استراتژیک تمدن اسلامی جایگاهی محوری یافته و در نهادهای خانواده، آموزش و جامعه نهادینه می‌شود. روایات اهل‌بیت (ع) نیز با محوریت تعلیم علم، تنظیم معیشت، تربیت مهارت‌های زیستی و وصایای فرهنگی، پنج شیوه کلیدی برای تحقق تربیت عاقبت‌اندیش ارائه می‌دهند: دانش‌محوری، مهارت‌محوری، اقتصادِ عاقبت‌اندیش، الگومحوری و وصیت‌محوری. هر یک از این ارکان، با استناد به نصوص قرآنی و روایی، نه‌تنها به نیازهای فردی پاسخ می‌دهد، بلکه زمینه‌ساز شکل‌گیری انسان تمدنی ای است که در برابر بحران‌های معاصر - همچون گسست نسلی، بحران‌ هویت، و سلطه فناوری‌های بی‌ارزش – دارای بینش، تاب‌آوری، و کنش موثر باشد. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و بهره‌گیری از منابع اصلی قرآنی و حدیثی، نشان می‌دهد که تربیت عاقبت‌اندیش در اسلام، نظامی معناگرا و هدفمند است که به تلفیق هوشمندانه ی نیازهای مادی و معنوی انسان می انجامد. این مقاله در پاسخ به پرسش بنیادین «آیا تربیت می‌تواند تمدن بسازد؟»، با ارائه الگویی مفهومی-کاربردی از تربیت تمدن‌ساز، نشان می‌دهد که در منظومه ی وحیانی اسلام، تربیت نه فقط عامل رشدفردی بلکه موتور پویایی تمدن است. https://qcc.quran.ac.ir/article_244274.html پژوهش حاضر با عنوان « مطالعه انتقادی الگوی ایثارگری در آئین شینتو و با تاکید بر معارف قرآنی به تحلیل و تبیین مبانی، اهداف و شاخصه‌های الگوی جان‌فشانی در آیین شینتو پرداخته و تلاش دارد با اتکاء بر معارف قرآنی، این الگو را مورد نقد قرار دهد.با توجه به نقش بنیادین نظام‌های اعتقادی در مشروع‌سازی کنش‌های فداکارانه و نظامی، و کمبود پژوهش‌های تحلیلی درباره آموزه‌های دفاعی در شینتو، شناخت و نقد این الگو از منظر قرآنی ضرورت دارد. این پژوهش بر پایه روش کتابخانه‌ای در گردآوری داده‌ها و شیوه توصیفی ـ تحلیلی در پردازش اطلاعات سامان یافته است. تحلیل ایثارگری در این پژوهش بر اساس مطالعه منابع آکادمیک و اصیل آیین شینتو، و نقد آن با قرآن کریم است. بررسی مفاهیم مرکزی چون گی‌سه (قربانی)، چوسِی (وفاداری مطلق)، می‌یُو نو شی (مرگ با افتخار)، بوشیدو و هاراگیری نشان می‌دهد که الگوی ایثارگری شینتو عمدتاً در بستر ملی‌گرایی و امپراتورسالاری شکل گرفته و فاقد پشتوانه الهیاتیِ عقلی است. در برابر، معارف قرآنی الگوی ایثار را بر محور توحید، عدالت، کرامت انسان و محبت الهی بنا می‌نهد و آن را ابزار تحقق حق و نظام اسلامی می‌داند. از منظر قرآنی، الگوی شینتو با چالش‌های معرفتی و توحیدی مواجه است و تنها در پرتو بازاندیشی انتقادی بر اساس معارف قرآنی می‌تواند توجیه عقلایی بیابد. https://qcc.quran.ac.ir/article_244298.html این پژوهش به بررسی روش علامه حلی (648- ۷۲۶ق) در استناد به آیات قرآن کریم در کتاب «نهج الحق و کشف الصدق» می‌پردازد. هدف، تبیین سازوکارهایی است که وی برای تبدیل قرآن از «متن محل نزاع» به «داور نهایی» در منازعات فقهی-کلامی به کار می‌گیرد و نشان دادن نسبت این روش با مسئله هویت اجتماعی و مشروعیت مذهبی امامیه در عصر ایلخانی است. این پژوهش با تمرکز بر بخش فقهی کتاب (صفحات ۴۰۸ تا ۵۷۳) که شامل بیش از ۲۳۰ استناد مستقیم به آیات قرآن است، به تحلیل روش علامه می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد علامه در بافتار رقابتی عصر ایلخانی و برای پاسخ به نیاز مشروعیت‌سازی، با طراحی نظامی سه‌بعدی موفق به تولید گفتمانی قرآن‌محور شده است. تحلیل این نظام در سه سطح به‌هم‌پیوسته نشان می‌دهد روش وی فراتر از استشهاد تأییدی، یک «استناد استدلالی-انتقادی» است، به گونه‌ای که در این بخش با کاربرد ۲۰۴ بارۀ واژگان مرتبط با «مخالفت»، رأی مخالفان را مستقیماً در معرض نقد گفتمانی و مشروعیت‌زدایی مبتنی بر نص قرار می‌دهد. در این نظام، قرآن محور و مدار استدلال و معیار نهایی سنجش است و سایر منابع در ذیل انطباق با آن مشروعیت می‌یابند. این پژوهش همچنین نشان می‌دهد که روش علامه نه تنها در عرصۀ فقه و کلام بلکه در تثبیت هویت اجتماعی و مشروعیت مذهبی شیعه در عصر ایلخانی نقش‌آفرین بوده است. نتیجه آنکه «نهج الحق» بیانیه‌ای از یک پروژه گفتمانی و روش‌شناختی موفق است که الگویی ماندگار از «قرآن‌محوری» ارائه می‌دهد. این مقاله با تمرکز بر روش‌شناسی نظام‌مند استناد قرآنی، شکاف موجود در پژوهش‌های پیشین را که عمدتاً به محتوای آراء پرداخته‌اند، پر می‌کند. در عین حال، مقاله با توجه به امکان خوانش‌های تفسیری متفاوت از آیات و موقعیت‌مندی جدلی متن، از مطلق‌سازی نتایج پرهیز می‌کند. https://qcc.quran.ac.ir/article_244908.html نظام هستی تکوین یافته بر پایه حکمت خداوند، کاملا هدفمند بوده و بر اساس قوانین ویژه‌ای در مسیر خود به سمت کمال در حرکت است. این قوانین که در حقیقت مجرای تحقق اراده‌ی الهی هستند، سنت نامیده می‌شوند. آیات قرآن کریم و روایات اهل بیت، به اشکال مختلف از قانونمندی پدیده‌های فردی و اجتماعی سخن گفته‌اند که پژوهش در آن منجر به کشف قوانینی می‌شود که به ما قدرت پیش‌بینی و آمادگی در تصمیم‌گیری برای آینده را می‌دهد. این قوانین و سنتها بیانگر وجود نوعی ارتباط میان اعمال انسانها و حوادثی که رخ می‌دهند، هستند. سنت تیسیر و تعسیر دو مورد از سنن مطرح شده در قرآن است به معنای آسانی و دشواری در امور. این پژوهش به روش توصیفی تحلیلی با مراجعه به قرآن، تفاسیر و روایات (با محوریت سوره لیل)، به زوایای مختلف قانونمندی هستی در پیدایش سختی و آسانی در امور دنیا پرداخته است. با توجه به آیات مذکور در سوره لیل و مراجعه به تفاسیر مختلف مشخص شد که سه دسته از عوامل در ایجاد یسر و عسر دخیل هستند. این موارد شامل: ابعاد جوارحی، نفسانی و اعتقادی است که با مراجعه به آیات قرآن و با مدد از روایات اهل‌بیت نمونه‌هایی از این ابعاد و همچنین مصادیقی از این دو سنت بررسی گردید. https://qcc.quran.ac.ir/article_247922.html این پژوهش با رویکرد معناشناسی واژگانیِ ساخت‌گرا، ساخت «لَا تَقْرَبُوا» را در قرآن کریم واکاوی می‌کند تا نشان دهد این تعبیر، برخلاف نهی‌های صرفاً رفتاری، حامل الگویی فرایندمحور است و از مهار انگیزه‌های نهفته تا پرهیز از مقدمات گناه را دربرمی‌گیرد. مسئله تحقیق آن است که آیا «لَا تَقْرَبُوا» در سیاق‌های گوناگون—از عبادات و روابط خانوادگی تا اقتصاد، اخلاق اجتماعی و مرزبندی‌های هویتی—دارای هسته معنایی واحدی است و چه تفاوتی با ساخت‌های رایج‌تری چون «لَا تَفْعَلُوا» دارد. روش پژوهش بر شناسایی همه مواضع این ساخت، تحلیل شبکه معنایی آیات بر دو محور هم‌نشینی (واژگان هم‌سیاق) و جانشینی (گزینه‌های نحویِ ممکن)، و سپس استخراج مؤلفه‌های معنایی مشترک است؛ برای جلوگیری از اطاله، آیاتِ نمونه به‌صورت تفصیلی تحلیل و مشابه‌ها به‌طور نظام‌مند ارجاع داده شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد «لَا تَقْرَبُوا» در همه موارد، به نهی از «جریان» نزدیک‌شدن به ممنوعه—از سطح نیت تا حلقه‌های تدریجی رفتار—و نیز به مهار «جذبه‌های انگیزشی» همچون هوس، طمع یا وسوسه دلالت دارد. این ساخت، بدین‌ترتیب، الگویی تربیتی–پیشگیرانه ارائه می‌کند که در سطح فردی به تقویت تقوا و خودمهارگری، در سطح خانوادگی به تحکیم عفت و انتظام روابط زناشویی، و در سطح اجتماعی–تمدنی به صیانت از حریم‌های قدسی، عدالت اقتصادی و هنجارسازی اخلاقی می‌انجامد. دستاورد اصلی پژوهش، صورت‌بندیِ ساختار معناییِ منسجم «لَا تَقْرَبُوا» است که تفاوت آن را با سایر قالب‌های نهی روشن می‌سازد و نشان می‌دهد چگونه این ساخت قرآنی در معماری فرهنگ دینی و منطق پیشگیری در اخلاق و شریعت نقشی بنیادین ایفا می‌کند. https://qcc.quran.ac.ir/article_252352.html تمرکز بر مؤلفه‌های گفتمانی نزول و قبل از نزول قرآن سبب فهم و لمس عمیق‌تر از مفاهیم برخی آیات می-شود و عدمِ توجه به این مؤلفه‌ها عدمِ ارتباط عمیق‌تر مخاطبان با برخی از آیات است و ظهور اختلاف مفسران در تعیین معنا و مصداق می‌شود. یکی از عناصر فرهنگی متناظر با زیست اعراب، لباس، انواع، کارکرد و مؤلفه‌های گفتمانی آن است. نوشتار حاضر با ابزار گردآوری کتابخانه‌ای-استنادی و روش توصیفی-تحلیلی با رویکرد انسان‌شناسی به دنبال بازشناسی گفتمانی لباس و انواع آن و تأثیر آن‌ها در گفتمان‌سازی قرآنی و رفع اختلاف مفسران است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است به سبب فهم دقیق و عمیق از کارکرد لباس به واسطه مخاطبان اولیه، خداوند از رابطه زوجین استعاره مفهومی آورده است و مفسران به سبب تمرکز بر لیاس‌های زمان خود بیشتر متناظر با آن به تحلیل مؤلفه‌های پرداخته‌اند در حالی که تمرکز بر انسان‌شناسی پوشاک آن زمانی بیانگر مفهوم عمیق‌تر از رابطه زوجین است که مغفول مانده است. همچنین متناظر با نماد و مؤلفه‌های گفتمانی پوشاک نزد اعراب خداوند ضمنِ گفتمان‌سازی از لباس به عنوان مهم‌ترین نعمت الهی، به گفتمان‌سازی تأسیسی و ذکر کاربرد جدید از لباس با عنوان «لباسِ تقوا» پرداخته است که گفتمان‌سازی‌های دیگر از لباس را متناظر با مؤلفه فوق و در جهت وصول به سعادتمندی تثبیت کرده است.