فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

چیستی گرایش تمدنی در تفسیر قرآن

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
زهرا محمودی 1
حبیب اله بابائی 2
1 دانش آموخته دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه قم، قم، ایران.
2 دانشیار، گروه مطالعات اجتماعی تمدنی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران.
10.22034/jksl.2024.463926.1366
چکیده
خوانش قرآن، از منظرهای مختلف و با دغدغه‌های متفاوت، ممکن و بایسته است. این امر سبب شکل‌گیری گرایش‌های مختلف در تفسیر قرآن شده است. اما مسئله‌ای که در حوزۀ گرایش‌های تفسیری و ازجمله گرایش تمدنی وجود دارد، عدم وضوح تعریف و مبانی و روش آن‌هاست. مفسر عموماً بدون آنکه نامی ‌از گرایش تفسیری خود ببرد، به شکل ناخودآگاه دغدغه‌های خود را در تفسیر دنبال و بدون تکیه بر مبانی خاص، تفسیری نو از آیات قرآن ارائه می‌کند؛ درحالی‌که هر گرایش تفسیری و ازجمله گرایش تمدنی، به تعریف دقیق و مبانی نظری و سازوکار روشی نیاز دارد. این پژوهش با هدف روش‌مندکردن گرایش تمدنی، ابتدا تعریف خود را از تمدن ارائه می‌کند تا بر اساس آن تعریف، گرایش تمدنی را معرفی و مبانی آن را فهرست نماید. همچنان‌که تمدن، فرایندی به‌سامان در سطح کلان است که با رشد مناسبات انسانی به شکوفایی قابلیت‌ها کمک می‌کند، گرایش تمدنی نیز خوانشی کلان، سیستمی، ناظر به واقع، فرایندی و انسانی از قرآن به‌دست می‌دهد. این گرایش تفسیری با تکیه بر مبانی خاص، ازجمله وجود نسبت میان قرآن و تمدن و برخورداری قرآن از دو ساحت متنی و کنشگری، می‌کوشد قرآن را از مصدری نظری به کنشگری در عرصۀ عمل و زندگی روزانه تبدیل کند.

چکیده تصویری

چیستی گرایش تمدنی در تفسیر قرآن
کلیدواژه‌ها
گرایش تمدنی
خوانش تمدنی
تفسیر تمدنی
مبانی تفسیر
تمدن‌پژوهی
قرآن

موضوعات

عنوان مقاله English

Exploring the Civilizational Approach in Quranic Exegesis

نویسندگان English

Zahra Mahmudi 1
Habibollah Babaei 2
1 PhD Graduate in Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology, University of Qom, Qom, Iran
2 Associate Professor, Department of Civilizational Social Studies, Research Institute for Islamic Sciences and Culture, Qom, Iran.
چکیده English

The Quran can be analyzed and understood through diverse perspectives, each shaped by distinct intellectual concerns and objectives. This diversity has led to the development of various trends in Quranic exegesis, including the civilizational approach. However, a significant challenge in this field is the lack of precise definitions, theoretical foundations, and systematic methodologies for such approaches. Many exegetes unconsciously embed their personal concerns into their interpretations without explicitly identifying their exegetical framework or adhering to established principles, often resulting in innovative yet unsystematic readings of Quranic verses. This study aims to formalize the civilizational approach by first defining "civilization" and then introducing its principles and methodological foundations. Civilization, as conceptualized here, is a structured, macro-level process that facilitates human development and the flourishing of potentialities through the growth of social relations. In parallel, the civilizational approach to Quranic exegesis offers a comprehensive, systemic, process-oriented, and human-centered framework for engaging with the Quran. By emphasizing key principles—such as the intrinsic relationship between the Quran and civilization and the Quran’s dual dimensions as both a textual guide and an active force—this approach seeks to transform the Quran from a theoretical reference into a dynamic agent that informs practical life and daily interactions.

کلیدواژه‌ها English

: Civilizational Approach
Quranic Exegesis
Methodological Foundations
Civilization Studies
Quran and Society
قرآن کریم( محمدمهدی فولادوند، مترجم).
ابن‌عاشور، محمدطاهر .(1420ق). تفسیر التحریر والتنویر. مؤسسه التاریخ العربی.
ابوالفضل، منی .(2005م). الأمة القطب نحو تأصیل منهاجی لمفهوم الأمة فی الاسلام. المکتبة الشروق الدولیة.
ابوزید، نصر حامد. (1380). معنای متن: پژوهشی در علوم قرآن (مرتضی کریمی‌نیا، مترجم). نشر طرح نو.
آصفی، محمدمهدی. (1366). حق الأمان فی المجالات المختلفة. ششمین کنفرانس اندیشۀ اسلامی.
آصفی، محمدمهدی. (1385). مبانی نظری حکومت اسلامی؛ بررسی فقهی‌تطبیقی. مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی. معاونت فرهنگی.
ایازی، سیدمحمدعلی .(1386). تفسیر قرآن مجید برگرفته از آثار امام خمینی (1). مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، مؤسسۀ  چاپ و نشر عروج.
بابایی، حبیب‌اله. (1390). تمدن در اندیشۀ نو اصلاح عربی، تمدن و تجدد در اندیشۀ معاصر عرب. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
بابایی، حبیب‌اله. (1393الف). پیوستگی در تمدن اسلامی (بررسی نظریه مارشال هاجسن). نقد و نظر، 19(74)، 35-59.
بابایی، حبیب‌اله.  (1393ب). کاوش‌های نظری در الهیات و تمدن. دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
بابایی، حبیب‌اله. (1399). تنوع و تمدن در اندیشۀ اسلامی. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
بازرگان، مهدی. (1374). آخرت و خدا، هدف بعثت انبیا. کیان،5 (28)، 46-61.
بوطی، محمد سعید رمضان (2003م). منهج الحضارة الانسانیة فی القرآن. دار الفکر.
بهجت‌پور، عبدالکریم. (1394). ارزیابی دیدگاه صاحب‌نظران در تبیین اهداف قرآن. قرآن‌شناخت ، 8(15)، 111-130.
بهمنی، محمدرضا. (1398). از واژه‌پردازی تمدن تا رویکرد تمدنی (سیدمحمدحسین صالحی، مترجم). دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
بی‌یِشتـت، رابرت .(1398). شاخص‌های تمدن (سیدمحمدحسین صالحی، مترجم). دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
پاکتچی، احمد. (1400). روش‌شناسی پیوند میان دستگاه مفهومی قرآن کریم و علوم مدرن. دانشگاه امام صادق (A).
جعفری، محمدتقی. (1388). ترجمۀ و تفسیر نهج البلاغه. مؤسسۀ  تدوین و نشر آثار علامه جعفری.
جمالی، مصطفی .(1399). مهندسی تمدن اسلامی از منظر سیدمنیرالدین حسینی الهاشمی (حبیب‌اله بابایی، به کوشش). پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
جوادی آملی، عبدالله. (1386). سرچشمۀ اندیشه (مجموعۀ مقالات قرآنی) (عباس رحیمیان، ویراستار). اسراء.
جیکوبسُن، اِن پی. (1398). مسئلۀ تمدن (سیدمحمدحسین صالحی، مترجم). دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
حائری یزدی، مهدی. (بی‌تا). حکمت و حکومت به ضمیمۀ پاسخ به نقدها. نظریه‌های جنبش سبز ایران.
حکیم، سیدمحمدباقر .(1417ق). علوم القرآن. مؤسسۀ  الهادی.
حیدری‌پور، عباس.(1399). همزادی دین و تمدن؛ بن‌مایۀ انگاره‌های تمدنی سیدحسین نصر (حبیب‌اله بابایی، به کوشش). پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
خالدی، صلاح عبدالفتاح.(1421ق). المنهج الحرکی فی ظلال القرآن. دار عمار.
رشیدرضا، محمد. (1414ق). تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار. دار المعرفة.
رهدار، احمد. (1402). چیستی رویکرد تمدنی و تطبیق آن بر موضوع گفتمان مقاومت (محمدرضا بهمنی، مهدی مولائی آرانی، ویراستاران). پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
روآ، الیویه .(1401). جهل مقدس (زمان دین بدون فرهنگ) ( عبدالله ناصری و سمیه طباطبایی، مترجمان). انتشارات مروارید.
زرقانی، محمد عبدالعظیم .(بی‌تا). مناهل العرفان فی علوم القرآن. دار احیاء التراث العربی.
زرکشی، محمد بن بهادر .(1376ق). البرهان فی علوم القرآن. دار احیاء الکتب العربیة.
ساروخانی، باقر. (1376). دائرة المعارف علوم اجتماعی (1). کیهان.
ساکلساجی، آرپد .(1398). تمدن و سرچشمه‌های آن (سیدمحمدحسین صالحی، مترجم).دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
سروش، عبدالکریم .(1375). ایدئولوژی و دین دنیوی. کیان، 7 (31)، 2-11.
سید قطب، ابراهیم حسین شاذلی .(1425ق). فی ظلال القرآن. دارالشروق.
سیوطی، جلال الدین عبدالرحمان .(1394ق). الإتقان فی علوم القرآن. الهیئة المصریة العامة للکتاب.
شاکر، محمدکاظم .(1382). مبانی و روشهای تفسیری. مرکز جهانی علوم اسلامی.
شریف الرضى، محمد بن حسین .(1414ق). نهج البلاغه (صبحی صالح، محقق). هجرت.
صفری، علی .(1393). بررسی و نقد مبانی و روش علامه سیدمحمدحسین فضل‌الله در تفسیر من وحی القرآن ]رسالۀ دکتری، دانشگاه تربیت مدرس]. پایگاه اطلاعات علمی ایران(گنج).
طباطبایی، سیدمحمدحسین .(1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طیب‌حسینی، سیدمحمود. (1389). تفسیر/گرایش‌ها و روش‌های تفسیر، دائرة المعارف قرآن کریم . مرکز فرهنگ و معارف قرآن.
فضل الله، سیدمحمدحسین. (1419ق). من وحى القرآن. دار الملاک.
قاسمی، مرتضی .(1392). نگاهی به آداب و رسوم دورۀ جاهلیت از منظر قرآن و تاریخ. حبل المتین، 2(3 و 4)، 74-92.
قائمی‌نیا، علیرضا .(1389)، بیولوژی نص؛ نشانه‌شناسی و تفسیر قرآن. انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
گرونبام، گوستاو ای‌فن. (1342). وحدت و تنوع در تمدن اسلامی (عباس آریان‌پور، مترجم). کتابفروشی معرفت.
لوکاس، هنری .(1382). تاریخ تمدن (عبدالحسین آذرنگ، مترجم). سخن.
مَزلیش، بروس.(1398). خاستگاه‌ها و اهمیت مفهوم تمدن (سیدمحمدحسین صالحی، مترجم).دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
محمودی، زهرا؛ رحمان‌ستایش، محمدکاظم و بابایی، حبیب‌اله.(1401). نقش نگرش سامانه‌ای در خوانش تمدنی قرآن و صورت‌بندی تمدن، مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی6(2)، 109-136. https://doi.org/10.22034/isqs.2022.40654.1930
معرفت، محمدهادی؛ خمینی‌، روح الله و ایازی، سیدمحمدعلی. (۱۳۸۶). تفسیر قرآن مجید برگرفته از آثار امام خمینی (1). مؤسسۀ  تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، مؤسسۀ  چاپ و نشر عروج.
مکارم شیرازی، ناصر .(1371). تفسیر نمونه. دار الکتب الاسلامیه.
میرزایی، محمدعلی. (1402). مدخلی بر تحریر مسئلۀ «رویکرد تمدنی» (محمدرضا بهمنی، مهدی مولائی آرانی، ویراستاران). پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی .
نباتیان، محمد اسماعیل.(1396). شبکۀ ولاء؛ طرحی از الگوی جامعۀ قرآنی از منظر آیت‌الله محمدمهدی آصفی. فصلنامۀ علوم سیاسی، 20(77)، 1-29.
Doi: 10.22081/psq.2017.63770
نصر، سیدحسین .(1382). آرمان‌ها و واقعیت‌های اسلام (انشاءالله رحمتی، مترجم). جامی.
نصر، سیدحسین . (1374). برخورد تمدن‌ها و سازندگی آیندۀ بشر (وحید امیری، مترجم). وزارت امور خارجه، مؤسسۀ  چاپ و انتشارات.
نصر، سیدحسین . (1386). معرفت جاودان (2). مهر نیوشا.
نعیمیان، ذبیح‌الله. (1390).  تفکر انتقادی در اندیشۀ معاصر عرب(حبیب‌اله بابایی، به کوشش). پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
نوروزی فیروز، رسول.(1394). تمدن به مثابۀ سطح تحلیل. نقد و نظر، 20(80)، 101-131.
نوروزی فیروز، رسول .(1399). الهیات اجتماعی و تمدن اسلامی (بررسی آرای محمد فتح‌الله گولن دربارۀ تمدن اسلامی) (حبیب‌اله بابایی، به کوشش). پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
نوروزی فیروز، رسول؛و خاتمی‌نیا ،فضه. (1399). زبان و حوزۀ اعتبار تمدنیِ جهان اسلام. پژوهش‌های سیاست اسلامی،  8(17)، 199-224.
نیبور، اچ. ریچارد. (1401). مسیح و فرهنگ. (محسن بدره و روح‌الله گلمرادی، مترجمان). پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
هادی، جعفر. (1370). القرآن والحضارة. رسالة القرآن ، 1(5). 137-154.
هانتینگتون، ساموئل(1370). سامان سیاسی در جوامع دستخوش دگرگونی (محسن ثلاثی، مترجم). نشر علم.
هانتینگتون، ساموئل .(1374). برخورد تمدن‌ها(وحید امیری، مترجم). وزارت امور خارجه، مؤسسۀ  چاپ و انتشارات.
واسعی، سیدعلیرضا. (1399). امکان تمدن اسلامی در دنیای کنونی؛ نگاهی به مبانی و ظرفیت‌ها (حبیب‌اله بابایی، به کوشش). پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
واعظی، احمد .(1397). نظریۀ تفسیر متن. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
یوکیچی، فوکوتساوا.(1379). نظریۀ تمدن (چنگیز پهلوان، مترجم ). نشر گیو.

  • تاریخ دریافت 10 تیر 1403
  • تاریخ بازنگری 10 شهریور 1403
  • تاریخ پذیرش 30 شهریور 1403
  • تاریخ انتشار 01 دی 1403