فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

بررسی مفهوم، مولفه‌ها و لوازم کرامت ذاتی انسان از منظر قرآن کریم با نگاهی تطبیقی به دیدگاه اومانیسم؛ مقایسه و ارزیابی

نوع مقاله : ترویجی

نویسندگان
1 دانش آموخته دکتری، گروه تفسیر و علوم قرآن، موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، قم، ایران.
2 دانشیار گروه تفسیر، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران.
چکیده
این پژوهش دیدگاه قرآن کریم پیرامون مفهوم کرامت ذاتی انسان، مؤلفه‌ها و لوازم آن را تبیین می‌کند و سپس به مقایسه و ارزیابی آن با مکتب اومانیسم می‌پردازد. این مقاله رویکردی تطبیقی داشته و به شیوه مطالعه کتابخانه‌ای و روش توصیفی-تحلیلی اقدام کرده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد مؤلفه‌های کرامت ذاتی انسان در قرآن کریم، شامل برخورداری انسان از عقل و روح، اختیار و ارادۀ انسان، حمل امانت و برخورداری از فطرت است. آیات، لازمۀ چنین کرامتی را برخورداری از خلافت، استعداد تعلم اسماء، شایستگی مسجود ملائکه بودن، تسخیر جهان هستی، برخورداری از حق حیات، برخورداری از حق آزادی، برخورداری از امتیازات اجتماعی عادلانه، وجوب حفظ آبرو و حرمت اهانت به انسان‌ها می‌شمارد. اگرچه قرآن کریم و اومانیست‌ها در اصل وجود کرامت ذاتی برای انسان اتفاق نظر دارند، تحدید گسترۀ کرامت ذاتی و آزادی انسان، محور نبودن مطلق انسان، اصالت جنبۀ روحی در کرامت، ناتوانی عقل برای شناخت مسیر سعادت انسان، نبود تبعیض بین انسان‌ها و تشریح لذات و شئون فراحیوانی برای انسان، از جملۀ آموزه‌های قرآن کریم در باب کرامت ذاتی است که محل اختلاف نظر جدی با اومانیست‌ها است.

چکیده تصویری

بررسی مفهوم، مولفه‌ها و لوازم کرامت ذاتی انسان از منظر قرآن کریم با نگاهی تطبیقی به دیدگاه اومانیسم؛ مقایسه و ارزیابی
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

An Examination of the Concept, Components, and Implications of Innate Human Dignity from the Perspective of the Qur’an, with a Comparative Assessment of Humanism

نویسندگان English

Ali Rahid 1
Hamid Arian 2
1 PhD Graduate in Qur’anic Exegesis and Qur’anic Sciences, Imam Khomeini Educational and Research Institute, Qom, Iran.
2 Associate Professor, Department of Qur’anic Exegesis, Imam Khomeini Educational and Research Institute, Qom, Iran.
چکیده English

This study examines the Qur’anic perspective on the concept of innate human dignity (karāmah dhātiyyah), its essential components, and its practical implications, and then compares and evaluates it in relation to the humanist worldview. Employing a comparative approach and using library-based research and a descriptive–analytical method, the article demonstrates that the Qur’an grounds human dignity in several key elements: human reason and spirit, free will and volition, the bearing of the divine trust (amānah), and the innate primordial disposition (fiṭrah). The Qur’anic verses further indicate that the implications of such dignity include: endowment with khilāfah (vicegerency), the capacity for learning the Divine Names, worthiness of being the object of angelic prostration, the subjugation of the natural world to human benefit, the right to life, the right to freedom, entitlement to just social privileges, the obligation to protect personal reputation, and the prohibition of insulting or degrading any human being. While both the Qur’an and humanism affirm the principle of intrinsic human dignity, they differ significantly on several foundational issues: the scope and limits of innate dignity and human freedom; the rejection of absolute anthropocentrism; the primacy of the spiritual dimension in grounding dignity; the insufficiency of unaided reason in identifying the path to true human felicity; the absence of discrimination among human beings; and the Qur’an’s description of supra-animal pleasures and dignified modes of existence. These points represent major areas of divergence between the Qur’anic conception of human dignity and that of humanism.

کلیدواژه‌ها English

innate dignity
humanism
anthropocentrism
Qur&‌‌‌‌rsquo
an
comparative analysis
قرآن کریم.
آلوسی، محمود بن عبدالله. (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی. دار الکتب العلمیة. منشورات محمد علی بیضون.
ابن‌بابویه، محمد بن علی. (1406ق). ثواب الأعمال وعقاب الأعمال. دار الشریف الرضی للنشر.
ابن‌بابویه، محمد بن علی. (1413ق). من لا یحضره الفقیه. دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
ابن‌درید، محمد بن حسن. (1988م). جمهرة اللغة. دار العلم للملایین.
ابن‌شعبۀ حرانی، حسن بن علی. (1363). تحف العقول عن آل الرسول (ص). جامعۀ مدرسین.
ابن‌فارس، احمد. (1404ق). معجم مقاییس اللغة. مکتب الإعلام الإسلامی.
اشعری، یحیی. (1982م). بازخوانی اومانیسم. نشر عرفان.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۹الف‌). ادب فنای مقربان. (محمد صفایی، محقق). مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۹ب‌). تفسیر انسان به انسان. (محمدحسین الهی‌زاده، محقق). مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۸). حق و تکلیف در اسلام. (مصطفی خلیلی، محقق). مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۴الف‌). حیات حقیقی انسان در قرآن. (غلامعلی امین‌الدین، محقق). مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۱). صورت و سیرت انسان در قرآن. (غلامعلی امین‌الدین، محقق). مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۴ب‌). فطرت در قرآن. (محمد رضا مصطفی‌پور، محقق). مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۹ج‌). فلسفۀ حقوق بشر. مرکز نشر اسراء.
رشید رضا، محمد. (1414ق). تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار. دار المعرفۀ.
شیخ حر عاملی، محمد بن حسن. (1380). الجواهر السنیة فی الأحادیث القدسیة ( کلیات حدیث قدسى). انتشارات دهقان.
صانع‌پور، مریم. (۱۳۸۸). خدا و دین در رویکردی اومانیستی. پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1390). المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طوسی، محمد بن حسن. (1378). المبسوط فی فقه الإمامیة‌. المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفری.
عاملی، ابراهیم. (۱۳۶۰). تفسیر عاملی. (علی‌اکبر غفاری، مصحح). کتابفروشی صدوق.
عمید، حسن. (۱۳۶۳). فرهنگ فارسی. انتشارات امیرکبیر.
فراهیدی، خلیل بن أحمد. (1409ق). کتاب العین. هجرت.
فیومی، احمد بن محمد. (1414ق). المصباح المنیر فى غریب الشرح الکبیر للرافعى‏. موسسة دار الهجرة.
قرائتی، محسن. (۱۳۸۸). تفسیر نور. مرکز فرهنگى درسهایى از قرآن‏.
قطب الدین راوندی، سعید بن هبة الله‏. (1409ق). قصص الأنبیاء (ع). (غلامرضا عرفانیان یزدی، مصحح).مرکز پژوهش های اسلامی.
کلینی، محمد بن یعقوب بن إسحاق. (1407ق). الکافی. دار الکتب الاسلامیة.
لگنهاوزن، محمد. (۱۳۸۶). اصول و مبانی کرامت انسان: مجموعۀ مقالات همایش بین‌المللی امام خمینی و قلمرو دین. عروج.
مشکات (بیات)، عبدالرسول؛ و جمعی از نویسندگان. (۱۳۹۷). فرهنگ واژه‌ها. سمت.
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۸۴). آموزش عقاید. مؤسسۀ انتشارات امیرکبیر، شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۹۱). معارف قرآن.انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصطفوی، سیدحسن. (1368). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مطهری، مرتضی. (۱۳۸۴). مجموعه آثار. صدرا.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۱). تفسیر نمونه. دار الکتب الاسلامیة.
نجفی، محمدحسن. (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام‌. دار إحیاء التراث العربی.
هاشمی رفسنجانی، اکبر. (۱۳۸۳). فرهنگ قرآن. بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزۀ علمیۀ قم).

  • تاریخ دریافت 14 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 08 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 10 اردیبهشت 1404
  • تاریخ انتشار 01 دی 1404