فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

خوانش پیرامتنی آرایه‌های قرآنی با تکیه بر نظریه پیرامتنیت ژرار ژنت

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، تهران، ایران.
2 استاد فلسفۀ هنر، دانشکدۀ هنر، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی، تهران، ایران.
3 دانشیار گروه نمایش، دانشکدۀ هنر، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی، تهران، ایران.
چکیده
پیرامتنیت، به عنوان شاخه‌ای از نظریۀ جامع‌‌تر ترامتنیت متفکر فرانسوی ژرار ژنت، رویکردی معاصر در بررسی تأثیر یک متن بر پیرامون خود و به‌ویژه مخاطبان خود است که از ابتدا برای بررسی متن در معنای کتاب طرح شد. این نظریه امکانی ایجاد می‌کند تا به فضای پیرامون یک اثر و تأثیر دوجانبۀ متن و پیرامونش بپردازیم. وجود آیات مقدس قرآن کریم در آثار گوناگون تولیدشده در سراسر عالم اسلام، از اولین عوامل متمایزکنندۀ‌ «هنر اسلامی» از هنرهای پیش از خود است. نسخه‌های خطی قرآن منعکس‌کنندۀ‌ سطح وسیعی از اطلاعات دربارۀ هنر و فرهنگ و تمدن دوران خود است. آرایه‌های قرآنی که پیرامون این مهم‌ترین متن تاریخی و معجزۀ پیامبر اکرم (ص) قرار گرفته، در گذر زمان، تغییر و تحولات وسیعی یافته‌ است. این پژوهش با پرسش از تحول آرایه‌ها و گونه‌های آن و تأثیر متقابل متن و آرایه‌ها بر یکدیگر از منظر پیرامتنی و با روش توصیفی‌تحلیلی، آن‌ها را با رویکردی تاریخی در چهارچوب ایران فرهنگی بررسی کرده ‌است. نتایج حاصله نشان‌دهندۀ این است که آرایه‌ها به مثابۀ پیرامتن، یک شبکۀ ارتباطی جهت دعوت به خوانده شدن میان کلام خدا و خوانندگانش برقرار می‌سازد. همچنین دستور زبان آن‌ها را به مثابۀ یک رسانه بررسی می‌کند؛ قراردادهای کاربردی، نمادین و تزیینی حاضر در این شبکۀ ارتباطی را دسته‌بندی می‌نماید و تحول آن‌ها را نشان می‌دهد.

چکیده تصویری

خوانش پیرامتنی آرایه‌های قرآنی با تکیه بر نظریه پیرامتنیت ژرار ژنت
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Paratextual Reading of Qur’anic Ornaments Based on Gérard Genette’s Theory of Paratextuality

نویسندگان English

Azarm Markazi 1
Mohammadreza Sharifzadeh 2
Mohammad Aref 3
1 PhD Candidate in Comparative and Analytical History of Islamic Art, Islamic Azad University, Central Tehran Branch, Tehran, Iran.
2 Professor of Philosophy of Art, Faculty of Arts, Islamic Azad University, Central Tehran Branch, Tehran, Iran.
3 Associate Professor, Department of Theater, Faculty of Arts, Islamic Azad University, Central Tehran Branch, Tehran, Iran.
چکیده English

Paratextuality, as a branch of Gérard Genette’s broader theory of transtextuality, is a contemporary approach for examining the influence of a text on its surrounding elements and especially on its readers. Initially developed for analyzing the book as a text, this theory provides a framework for exploring the reciprocal relationship between a work and its paratextual environment. The presence of Qur’anic verses in diverse works produced across the Islamic world has been one of the earliest and most distinctive features separating “Islamic art” from the arts that preceded it. Manuscripts of the Qur’an reflect a wide range of information about the art, culture, and civilization of their era. The ornaments that frame this most significant historical text and the miracle of the Prophet Muhammad (PBUH) have undergone substantial transformations over time. This study investigates the evolution of these ornaments, their types, and their mutual interaction with the Qur’anic text from a paratextual perspective, employing a descriptive-analytical method and situating the discussion historically within the framework of the Persianate world. The findings reveal that ornaments, as paratexts, create a communicative network that mediates between the divine word and its readers, inviting engagement with the text. Furthermore, the study examines their grammar as a medium, categorizes the functional, symbolic, and decorative conventions present in this network, and traces their historical transformations.

کلیدواژه‌ها English

Paratextuality
Gérard Genette
Qur’an
ornamentation
آلن، گراهام. (1380). بینامتنیت (پیام یزدانجو، مترجم). نشر مرکز.
بلاشر، رژی. (1376). درآستانۀ قرآن (محمود کامیار، مترجم). دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
پین، مایکل. (1383). فرهنگ اندیشۀ انتقادی از روشنگری تا پسامدرنیته (محمدرضا تاجیک، مترجم). نشر نی.
دروش، فرانسیس. (1379). سبک عباسی (پیام بهتاش، مترجم). کارنگ.
دروش، فرانسوا. (1395). قرآن‌های عصر اموی (مرتضی کریمی‌نیا، آلا وحیدنیا، مترجمان). هرمس.
رستمی، مصطفی. (1392). جلدسازی ایرانیان از سلجوقیان تا قاجار. مؤسسۀ تالیف، ترجمه و نشر آثار هنری متن.
سلدن، رامان؛ ویدوسون، پیتر. (1384). راهنمای نظریۀ ادبی (عباس مخبر، مترجم). طرح نو.
قرشی، سیدعلی‌اکبر. (1371). قاموس قرآن. دارالکتب الاسلامیه.
کشمیری، مریم. (1396). تذهیب در ایران (تاریخچه، نقوش و اصطلاحات). سمت.
لینگز، مارتین. (1377). هنر خط و تذهیب قرآنی (مهرداد قیومی، مترجم). گروس.
معتقدی، کیانوش؛ و ناصری‌مهر، علی‌اصغر. (1391). شاهکارهای هنری در آستان قدس رضوی؛ منتخب قرآن‌های نفیس از آغاز تا سدۀ نهم هجری قمری. آستان قدس رضوی.
معتقدی، کیانوش. (1395). خاندان وراق غزنوی. پیکره.
مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی. (1394). فرهنگنامۀ علوم قرآنی. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
نامور مطلق، بهمن. (1394). درآمدی بر بینامتنیت. انتشارات سخن.
نامور مطلق، بهمن. (1395). بینامتنینت از ساختارگرایی تا پسامدرنیسم. انتشارات سخن.
هاشمی‌نژاد، علیرضا. (1391). آسمانی و زمینی؛ نگاهی به خوشنویسی ایرانی از آغاز تا امروز. نشر فرزان روز.
Genette, G. (1982). Palimpsestes, la littérature au second degré. Seuil.
Paratexts: Thresholds of Interpretation. Cambridge. . Genette, G. (1997).
Graham, Gordon. (2005). Philosophy of the Arts: An Introduction to Aesthetics, 3rd ed. Routledge.
Kristeva, Julia .(2002). Nous Deux or A Hi Story of Intertextuality, The Romantic Review Journal,Vol.93. January-March.pp.7-13.
Miller, J. Hillis.(1977). The Critic as Host. Critical Inquiry, Vol. 3, No. 3 (spring, 1977), pp. 439-447.
 

  • تاریخ دریافت 03 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 27 فروردین 1404
  • تاریخ پذیرش 03 اردیبهشت 1404
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1404