فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

فضای تخاصم گفتمانی در سورۀ احزاب؛ با بهره‌گیری از برخی مؤلفه‌های نظریۀ لاکلاو و موفه

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
چکیده
سورۀ احزاب مضامینی چالش‌انگیز در ارتباط با مسائل شخصی پیامبر ص مطرح نموده که موجب قضاوت‌هایی دربارۀ ایشان و دست‌مایۀ منتقدان اسلام گردیده است. از سوی دیگر، شماری از منتقدان، قرآن را کتابی پریشان و آشفته می‌دانند که موضوعات مختلف و بی‌ارتباط را در کنار هم آورده است که تنوع و تعدد و پراکندگی ظاهری موضوعات در سورۀ احزاب می‌تواند مؤید این نظر باشد. علی‌رغم چندین پژوهش دربارۀ این سوره، از منظر تحلیل گفتمان که از روش‌های جدید تحلیل متون در دانش زبان‌شناسی است، تاکنون مطالعه‌ای پیرامون آن صورت نگرفته است. گزاره‌های سیاسی‌اجتماعی فراوانی در سورۀ احزاب موجود است که طبق فرضیۀ این پژوهش حول محوری واحد گرد آمده است و این پژوهش در پی آن است تا با بهره‌گیری از برخی مؤلفه‌های تحلیل گفتمانی لاکلا و موفه که مشخصۀ آن تسری گفتمان از حوزۀ فرهنگ و فلسفه به جامعه و سیاست است، فضای تخاصم گفتمانی در سورۀ احزاب را تبیین کند. طبق یافته‌های این پژوهش، دو گفتمان متخاصم در موقعیت نزول سورۀ احزاب درصدد تضعیف هژمونی یکدیگر بوده‌اند. منافقان و بیماردلان گفتمان نفاق و جهل را شکل داده بودند که دالّ مرکزی آن موروثی دانستن جایگاه پیامبر  ص و گرایش به نبوت فرزندخواندۀ ایشان به عنوان نبیّ بعدی بود و دیگر دالّ‌های این گفتمان نیز آن را تقویت می‌کرد. در واکنش به آن، گفتمان ایمان، با پشتیبانی خدا و پیامبر ص و مؤمنان راستین، با تبیین جایگاه پیامبر ص به عنوان فرستادۀ خدا و خاتم النبیین که نه موروثی و نه قابل انتخاب است، ضمن حفظ هژمونی خود، به تبیین این موضوع به عنوان دالّ مرکزی خود مبادرت ورزید.

چکیده تصویری

فضای تخاصم گفتمانی در سورۀ احزاب؛ با بهره‌گیری از برخی مؤلفه‌های نظریۀ لاکلاو و موفه
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Discursive Antagonism in Sūrat al-Aḥzāb: A Study Based on Selected Components of Laclau and Mouffe’s Theory

نویسنده English

Sayyed Jafar Sadeghi
Assistant Professor, Department of Theology Education, Farhangiyān University, Tehran, Iran
چکیده English

Sūrat al-Aḥzāb addresses challenging themes related to the personal life of the Prophet (PBUH), which have led to various judgments about him and have been exploited by critics of Islam. Additionally, some detractors consider the Qur’an to be incoherent and disjointed, citing the apparent diversity and fragmentation of topics in this sūrah as evidence. Despite several studies on Sūrat al-Aḥzāb, it has not yet been examined through the lens of discourse analysis—a modern linguistic approach to textual analysis. This study hypothesizes that the sūrah’s numerous socio-political statements revolve around a single discursive core. Drawing on select components of Laclau and Mouffe’s theory—which expands discourse from philosophy and culture into the realms of society and politics—this research aims to explain the nature of discursive antagonism in Sūrat al-Aḥzāb. Findings show that two opposing discourses were at play during the revelation of this sūrah. The hypocrites and the weak-hearted constructed a discourse of ignorance and opposition, centered on the notion of hereditary prophethood and support for the Prophet’s adopted son as his successor. This discourse was reinforced by several associated nodal points. In response, the discourse of faith—backed by God, the Prophet (PBUH), and sincere believers—defended the Prophet’s divine mission and role as the Seal of the Prophets, denying any hereditary or elective succession. In doing so, it preserved its hegemonic position and advanced this claim as its central nodal point.

کلیدواژه‌ها English

Qur’an
Sūrat al-Aḥzāb
Discourse Analysis
Laclau and Mouffe
Nodal Point
قرآن کریم.
ابن‌ابى‌حاتم، عبدالرحمن بن محمد(1419ق). تفسیر القرآن العظیم. مکتبة نزار مصطفى الباز.
ابن‌سعد، محمد(بی‌تا). الطبقات الکبری. دار صادر.
ابن‌عاشور، محمدطاهر(1420ق). التحریر والتنویر. مؤسسة التاریخ العربی‏.
ابن‌عبدالبر، یوسف بن عبدالله(1412ق). الاستیعاب. دارالجیل.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم(1414ق). لسان العرب. دار صادر.
ابن‌هشام، عبدالملک(بی‌تا). السیرة النبویة. دار المعرفة.
بلخی، مقاتل بن سلیمان(1423ق). التفسیر. دار إحیاء التراث العربی‏.
حوى، سعید(1424ق). الأساس فى التفسیر. دار السلام.
خطیب، عبدالکریم(1424ق). التفسیر القرآنى للقرآن‏. دار الفکر العربی.
دروزة، محمد عزة(1421ق). التفسیر الحدیث. دار الغرب الاسلامی.
زمخشرى، محمود بن عمر(1407ق). الکشاف (مصطفى‏حسین احمد، مصحح). دار الکتاب العربی.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر(1404ق). الدر المنثور فى التفسیر بالمأثور. کتابخانه آیت الله العظمى مرعشى نجفى‏.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر(1421ق). الإتقان فی علوم القرآن. دار الکتاب العربی.
صادقی تهرانی، محمد(1406ق). الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن والسنة. فرهنگ اسلامی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین(1390). المیزان فی تفسیر القرآن. اعلمی.
طبرسی، فضل بن حسن(1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. اعلمی.
طبری، محمد بن جریر(1412ق). جامع البیان فی تفسیر آی القرآن. دار المعرفة.
طوسى، محمد بن حسن(بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. دار إحیاء التراث العربى.
عکاشه، محمود(2005م). التحلیل اللغوی فی ضوء علم الدلالة. دار النشر للجامعات.
علی، جواد(1422ق). المفصل فی تاریخ العرب قبل الإسلام. دارالساقی.
فراء، یحیى بن زیاد(1980م). معانی القرآن. الهیئة المصریة العامة للکتاب‏.
فرقانی، محمدمهدی(1382). راه دراز گذر. فرهنگ و اندیشه.
قاضی عیاض، ابن‌موسی(1984م). الشفاء بالتعریف حقوق المصطفی(محمد البغاوی، به کوشش) دارالکتاب العربی.
قرشى بنابى، على‏اکبر(1375). تفسیر احسن الحدیث. بنیاد بعثت.
گلدتسیهر، ایگناتس(1374). مذاهب التفسیر الإسلامی. مکتبة الخانجی بمصر.
مارش، دیوید؛ و استوکر، جری (1378). روش و نظریه در علوم سیاسی (امیرمحمد حاجی‌یوسفی، مترجم). پژوهشکدۀ مطالعات راهبردی.
مکارم شیرازی، ناصر(1371). تفسیر نمونه. دار الکتب الإسلامیة.
یورگنسن، ماریانه؛ و فیلیپس، لوئیز. (2008م). نظریه و روش در تحلیل گفتمان(هادی جلیلی، مترجم) نشر نی.
Hotz, Stephan(2002). Mohammed und seine Lehre in der Darstellung abendländischer Autoren vom späten 11. bis zur Mitte des 12. Jahrhunderts, Frankfurt am Main. Oxford, Peter Lang.
Laclau, Ernesto & Chantal Mouffe(1990). New Reflections on the Revolution of Our Time Verso.
Laclau, Ernesto & Mouffe, Chantal(1990). Hegemony and Socialist Strategy, London: Verso.
Laclau, Ernesto(1994). The Making of Political Identities. verso.
Giladi, Anver(2002). Family of the Prophet. Encyclopedia of the Quran, Boston, Brill Academic publishers. Vol. 2.

  • تاریخ دریافت 20 آذر 1403
  • تاریخ بازنگری 22 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 24 دی 1403
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1404