فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

آموزۀ سیاحت و بازشناسی تفصیلی آن با تأکید بر تفاسیر قرآنی و متون روایی و عرفانی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه ادیان و عرفان، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران .
چکیده
یکی از سنن مهم عیسوی (ع) و ارکان تصوف اسلامی آموزۀ سیاحت است که با وجود تلاش‌های انجام‌گرفته از سوی محققان، به نظر می‌رسد هنوز تعریف دقیقی از آن در دست نیست. این نقصان در برخی از کتب و آثار مرتبط، نه‌تنها موجب خلط سیاحت لغوی و دیگر مفاهیم متقاربش با آموزۀ مزبور گردیده، که حتی مؤلفانی را به سوء برداشت در حوزۀ فهم برخی آیات و روایات مبتلا نموده است. با نظر به چنین چالشی، پژوهش حاضر در نخستین گام تلاش کرده است تا توجه تفصیلی مخاطب را به ضرورت بازتعریف این آموزه جلب کند. آنگاه ضمن بهره‌گیری از منابع قرآنی و روایی و عرفانی، با ابزار گردآوری کتابخانه‌ای‌استنادی و روش توصیفی‌‌تحلیلی، به اهداف و دیگر مؤلفه‌های هویتی سیاحت مصطلح دست یابد و پیرو آن تعریف مستندی از آن پیشنهاد دهد و در انتها نیز به برخی از نشانه‌های تمایزش با سیاحت لغوی بپردازد. یافته‌ها حاکی از آن است که اولاً سیاحت اصطلاحی، واجد ویژگی‌های استمرار، هدفمندی، ریاضت، روانه ‌شدن در زمین و آموزۀ عبادی بودن است. ثانیاً بایستی در راستای تمییز چنین سیاحتی از نوع لغوی‌اش، افزون بر بهره‌مندی از بافتار و زمینه و قرائن حالیۀ متن موردنظر، به حضور الفاظی همراه با کلمۀ سیاحت، چون واژگان دالّ بر اهداف متعالی، نیت، صحّت، بطلان، استحسان، تقرّب، تسلیم و رضا، ریاضت و اذن اولیا التفاتی تامّ داشت.

چکیده تصویری

آموزۀ سیاحت و بازشناسی تفصیلی آن با تأکید بر تفاسیر قرآنی و متون روایی و عرفانی
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Doctrine of Siyāḥah and Its Detailed Reexamination with Emphasis on Quranic Interpretations, Hadith Texts, and Mystical Literature

نویسنده English

Sayyid Hossein Biriyai
Assistant Professor, Department of Religions and Mysticism, Faculty of Theology, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ḥakīm Sabzevārī University, Sabzevār, Iran.
چکیده English

Siyāḥah is one of the key traditions associated with Jesus (PBUH) and a fundamental pillar of Islamic Sufism. However, despite scholarly efforts, a precise definition of this doctrine remains elusive. This deficiency has led to confusion in some related books and works, not only causing the conflation of linguistic siyāḥah with other similar concepts but also resulting in misinterpretations of certain Quranic verses and hadiths by some authors. In light of this challenge, the present study first seeks to draw the reader’s attention to the necessity of redefining the doctrine of siyāḥah. Utilizing Quranic, hadith, and mystical sources through a library-based documentary method and a descriptive-analytical approach, the study aims to identify the objectives and other defining components of terminological siyāḥah, propose a documented definition, and finally, highlight its distinguishing features from linguistic siyāḥah. The findings indicate that: Terminological siyāḥah possesses key characteristics such as continuity, intentionality, spiritual discipline (riyāḍah), movement across the land, and its classification as a devotional practice. To distinguish this form of siyāḥah from its linguistic meaning, it is essential to consider not only context, setting, and textual indications but also the presence of certain accompanying words related to siyāḥah, such as expressions denoting higher objectives, intention (nīyyah), validity (ṣiḥḥah), invalidity (buṭlān), appreciation (istiḥsān), proximity (taqarrub), submission (taslīm), contentment (riḍā), spiritual discipline (riyāḍah), and the approval of spiritual masters (idhn al-awliyā’).

کلیدواژه‌ها English

Siyāḥah
Jesus (PBUH)
Quran
Hadith
Sufism

Introduction

Christianity owes its advancement and progress to the efforts and journeys of Jesus (PBUH); however, some have taken a different stance on siyāḥah (spiritual journeying) and have even rejected it outright. In contrast to these two opposing perspectives, others have approached this doctrine with a balanced view, considering it a legitimate practice but limited to specific historical periods in divine religions or only permissible in times when religion is subject to tribulations and calamities, serving as a means of escaping the harms of such turbulent societies. Given these varying perspectives, attaining a well-documented definition of the doctrine of siyāḥah appears essential, as it plays a fundamental role in determining a justified stance on its practice or abandonment.

Methodology

Initially, by utilizing existing materials from relevant books, specialized articles, and other authentic Quranic, hadith, and mystical sources, siyāḥah was examined in detail as the subject of research. Subsequently, a research framework was developed, and data were collected through a library-based documentary method and analyzed accordingly. Finally, using the gathered data, the final structure of the article was formulated, incorporating conclusions derived through an analytical approach.

Findings

At the first stage, this study identified the defining components and objectives of conventional siyāḥah. Based on these findings, a documented definition of the doctrine was proposed. Additionally, the study highlighted distinguishing features of this type of siyāḥah in contrast to its linguistic meaning. The findings indicate that: Terminological siyāḥah possesses key characteristics such as continuity, intentionality, spiritual discipline (riyāḍah), movement across the land, and its classification as a devotional practice. To distinguish this form of siyāḥah from its linguistic meaning, it is crucial to consider the textual context, surrounding indications, and accompanying expressions such as words denoting higher objectives, intention (nīyyah), validity (ṣiḥḥah), invalidity (buṭlān), appreciation (istiḥsān), proximity (taqarrub), submission (taslīm), contentment (riḍā), spiritual discipline (riyāḍah), and the approval of spiritual masters (idhn al-awliyā’).

 

 

 

 

 

Conclusion

The key findings of this study can be summarized in six main points:

1.Siyāḥah has been among the definitive traditions in divine religions. However, as its essence has undergone transformations throughout history, scholars and religious thinkers have not adopted a unified perspective on it.

2.Detailed examinations indicate that a redefinition of the tradition of siyāḥah is both essential and necessary.

3.Through an analysis of Quranic and hadith sources as well as Sufi writings, five core identity-forming elements of terminological siyāḥah can be identified: Being a devotional practice, Journeying across the vastness of the earth with the condition of submission, Continuity in movement, Undergoing spiritual discipline (riyāḍah), Pursuing a higher purpose

4.Based on the above principles, the following definition is proposed for terminological siyāḥah: “A devotional practice accompanied by spiritual discipline, in which a prophet (nabī), saint (walī), or disciple (murīd, sālik, rāhraw) continuously sets out toward a worldly destination that is entirely beyond their will and preordained by God. The objective of this journey is to attain specific spiritual goals such as seclusion (‘uzlah), repentance (tawbah), deepening divine knowledge (ma‘rifat Allāh), relief from spiritual constriction (khurūj min al-inqibāḍ al-rūḥī), self-discipline (tarbiyyah), and guiding other souls (tadbīr wa dastgīrī az nufūs).”

5.This documented definition is expected to serve two important functions:

Ensuring the correct application of the term siyāḥah in various contexts.

Assisting scholars in adopting a well-founded stance on whether to practice or abandon the doctrine of siyāḥah.

6.The contextual indicators examined in this study, along with the proposed definition, facilitate a better understanding of Quranic verses and hadiths in which the term siyāḥah appears.

7.These contextual indicators may also be applied to academic and scholarly works to systematically identify instances where the term has been misused and to uncover the authors' true intent in employing the term siyāḥah.

Additionally, it is suggested that a separate study be conducted focusing on hadiths that negate siyāḥah or replace it with an alternative doctrine. With reference to the definition proposed in this study, these hadiths can be more clearly understood.

قرآن کریم (فولادوند، مترجم).
آلوسى، محمود بن عبدالله. (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی. دار الکتب العلمیة.
آملی، شمس الدین. (1381). نفائس الفنون فی عرائس العیون. ناشر اسلامیه.
ابن‌أبی‌الحدید، عبد الحمید. (1404ق). شرح نهج البلاغة. مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.
ابن‌الأنباری، أبوبکر محمد. (1424ق). الزاهر فی معانی کلمات الناس دار الکتب العلمیة.
ابن‌بابویه، ابوجعفر محمد. (1416ق). الخصال. موسسه نشر اسلامی. 
ابن‏بابویه، محمد بن على. (1361). معانی الأخبار. جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ابن‌زیات، یوسف بن یحیى. (1427ق). التشوّف إلى رجال التصوّف. مکتبة الثقافة الدینیة.
ابن‏جوزى، عبدالرحمن بن على. (1422ق). زاد المسیر فى علم التفسیر. دار الکتاب العربی.
ابن‌حیون، نعمان بن محمد مغربى. (1385ق). دعائم الإسلام. دارالمعارف.
ابن‏عاشور، محمدطاهر. (1420ق). تفسیر التحریر والتنویر. مؤسسة التاریخ العربی.
ابن‏عبدالسلام، عبدالعزیز. (1429ق). تفسیر العز بن عبد السلام. دار الکتب العلمیة.
ابن‌عربی، محیى الدین. (بی‌تا). الفتوحات المکیة. دار الصادر موسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث.
ابن‌عربی، محیى الدین. (2006م). الکوکب الدرى فى مناقب ذى النون المصرى. المکتبة الازهریة.
ابن‌عربی، محیی الدین. (1422ق). محاضرة الأبرار و مسامرة الأخیار . دار الکتب العلمیة.
اخوان صفا (مجموعة من المؤلفین) (1412ق). رسائل إخوان الصفاء و خلّان الوفاء. الدار الإسلامیة.
ازهرى، محمد بن احمد.(1421ق). تهذیب اللغة. دار احیاء التراث العربی.
ابشیهى، محمد بن احمد. (1419ق). المستطرف فی کل فن مستظرف. عالم الکتب.
ابن‏قتیبه، عبدالله بن مسلم. (1418ق). عیون الأخبار. دار الکتب العلمیة.  
ابن‏کثیر، اسماعیل بن عمر. (1419ق). تفسیر القرآن العظیم. دار الکتب العلمیة.
ابن‌مفلح، محمد. (1424ق). الآداب الشرعیة والمنح المرعیة. دار الکتب العلمیة.
ابن‏عجیبه، احمد. (1419ق). البحر المدید فى تفسیر القرآن المجید الناشر: الدکتور حسن عباس زکی.
ابن‏عجیبه، احمد. (2005م). إیقاظ الهمم فى شرح الحکم. دار جوامع الکلم.
ابوحیان، محمد بن یوسف. (1420ق). البحر المحیط فى التفسیر. دار الفکر.
الحموی، یاقوت. (1399ق). معجم البلدان. دارصادر. 
الرازی، فخر الدین، (1420ق). تفسیر مفاتیح الغیب. دار إحیاء التراث العربی.
القادری، حسن بن موسى بن عبد الله. (1427ق). شرح حکم الشیخ الأکبر. دار الکتب العلمیة.
المزیدى، احمد فرید. (1427ق). الإمام الجنید. دار الکتب العلمیة.
المناوى، محمد عبد الرؤوف. (1999م). الکواکب الدریة فى تراجم السادة الصوفیة. دار الصادر.
النویری، شهاب الدین أحمد. (1423ق). نهایة الأرب فی فنون الأدب. دار الکتب والوثائق القومیة.
امین، سید محسن.(1406ق)، أعیان الشیعه، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.  
انصاری، زکریا بن محمد. (1428ق). نتائج الأفکار القدسیة. دار الکتب العلمیة.
ایمان، رحم على خان. (1386). منتخب اللطائف. کتابخانه طهوری.
بقاعى، ابراهیم بن عمر. (1427ق). نظم الدرر فى تناسب الآیات و السور. دار الکتب العلمیة.
بحرانى، یوسف بن احمد. (1363). الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة.مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
بقلی، روزبهان. (2008م). عرائس البیان فى حقائق القرآن. دار الکتب العلمیة.
بلخی، مولانا جلال‌الدین محمد. (1397). مثنوی معنوی دفتر چهارم. کلک فرزانه.
بیهقى، احمد بن حسین. (1421ق). شعب الإیمان. دار الکتب العلمیة.
پاپلی، محمدحسین. (1393). گردشگری، ماهیت و مفاهیم. . سمت. 
ثعلبى، احمد بن محمد. (1422ق). الکشف و البیان. دار إحیاء التراث العربی.
جوهری، ابونصر. (1407ق). الصحاح‌ تاج اللغة و صحاح العربیة. دار العلم للملایین.
حر عاملى، محمد بن حسن، (1416ق)، تفصیل وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة، قم: موسسة آل البیت A، قم: چاپ سوم.
حسینى شیرازى، حسن. (1427ق). موسوعة الکلمة. دار العلوم.
حقى بروسوی، اسماعیل. (بی‌تا). تفسیر روح البیان. دار الفکر.
حیدری چیانه، رحیم. (1389). مبانی صنعت گردشگری. انتشارات سمت.
خازن، على بن محمد. (1415ق). تفسیر الخازن. دار الکتب العلمیة.
خرگوشى، عبدالملک بن محمد.(1427ق). تهذیب الأسرار فی أصول التصوف. دار الکتب العلمیة.
دریایی، محمد. (1384). سیاحت و جهانگردی در فرآیند تمدن و قرآن. سبحان نور.
راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین. (1412ق). المفردات فی غریب القرآن. دارالقلم.
رضا، محمد رشید. (1414ق). تفسیر المنار. دار المعرفة.
زبیدى، سید مرتضى. (1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس. دار الفکر.
زقزوق، محمود حمدى. (1430ق). موسوعة التصوف الإسلامى. وزارة الاوقاف المجلس الاعلى للشئون الإسلامیه.
زمخشرى، محمود بن عمر. (1417ق). الفائق فى غریب الحدیث. دار الکتب العلمیة.
سعدی، ابومحمد مصلح الدین. (1320). کلیات سعدی (محمدعلی فروغی،مصحح) . چاپخانه بروخیم.
سلمى، محمد بن حسین.(1369). مجموعه آثار ابوعبدالرحمن سلمى. مرکز نشر دانشگاهى.
سیوطى، عبدالرحمن بن ابى‏بکر. (بی‌تا). معترک الاقران فى اعجاز القرآن. دار الفکر العربی.
شعرانی، عبد الوهاب.(بی‌تا). الأنوار القدسیة فى معرفة قواعد الصوفیة. المکتبة العلمیة.
شعراوى، محمد متولى. (1999م). تفسیر الشعراوى. ادارة الکتب و المکتبات.
شهیدی، سید جعفر شهیدی. (1373). شرح مثنوی. شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
شیخ‏زاده، محمد بن مصطفى. (1419ق). حاشیه محیى الدین شیخ زاده على تفسیر القاضى البیضاوى. دار الکتب العلمیة.
صاوى، احمد بن محمد. (1427ق). حاشیة الصاوی على تفسیر الجلالین. دار الکتب العلمیة.
صدرالدین شیرازى، محمد بن ابراهیم. (1361). تفسیر القرآن الکریم. نشر بیدار.
طاش‌کبرى‌زاده، أحمد بن مصطفى. (1422ق). مفتاح السعادة و مصباح السیادة. دار الکتب العلمیة
طباطبایى، محمدحسین. (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرى، محمد بن جریر. (1412ق).جامع البیان فى تفسیر القرآن. دارالمعرفه.
طبرى، محمد بن جریر. (1413ق). دلائل الإمامة، ناشر.
طرطوشى، محمد بن ولید. (1415ق). سراج الملوک. دار العاذریة.
عمید، حسن. (1371). فرهنگ فارسی عمید. انتشارات امیرکبیر.
غزالى، محمد بن محمد. (بی‌تا). إحیاء علوم الدین. دار الکتاب العربی.
غزالى، محمد بن محمد. (1416ق). مجموعة رسائل الإمام الغزالى. دار الفکر.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (1408ق). کتاب العین. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
فیض کاشانى، محمد. (1412ق).المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء. مؤسسة النشر الإسلامی.
قاسمى، جمال‏الدین. (1418ق). تفسیر القاسمی المسمى محاسن التأویل. دار الکتب العلمیة.
قبانچى، حسن. (1422ق). شرح رسالة الحقوق للإمام زین العابدین A. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
قلقشندی، احمدبن علی. (بی‌تا). صبح الأعشى فی صناعة الإنشاء. دارالکتب العلمیه.
قمی، عباس. (1392). سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار مع تطبیق النصوص الواردة فیها علی بحار الأنوار. نشر اسوه.
کاشی، عبدالرزاق. (1385). شرح منازل السائرین. نشر بیدار.
کبیر مدنی، سید على خان. (1384). الطراز الأول و الکناز لما علیه من لغة العرب المعول. مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث
کلینی، محمدبن یعقوب (1407ق). الأصول من الکافی. دارالکتب الإسلامیه.
گنابادى، سلطان محمد. (1408ق). تفسیر بیان السعادة فى مقامات العبادة. مؤسسة الأعلمى للمطبوعات.
مازندرانى، محمد صالح.(1382ق). شرح الکافی. المکتبة الاسلامىة للنشر و التوزیع.
مجلسى، محمدباقر. (1404ق). بحار الأنوار. دار إحیاء التراث العربی.
مجلسى، محمد باقر.(1404ق).مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. دار الکتب الإسلامیّة
مراغى، احمد مصطفى. (بی‌تا). تفسیرالمراغى. دار الفکر. 
مرتضى زبیدى، محمد بن محمد. (1426ق). إتحاف السّادة المتقین بشرح إحیاء علوم الدین. دار الکتب العلمیة.
مرعشی، قاضى نور الله. (1409ق). إحقاق الحق و إزهاق الباطل. مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.
مسعودى، على بن حسین. (1426ق). اثبات الوصیة. انصاریان.
مسکویه، احمد بن محمد. (1426ق). تهذیب الأخلاق و تطهیر الأعراق. طلیعة النور.
مصطفوى، حسن. (1368). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‌.
مطهری، مرتضی. (1390). مجموعه آثار استاد شهید مطهرى. نشر صدرا.
مکارم شیرازى، ناصر. (1428ق). الأخلاق فی القرآن. مدرسة الإمام علی بن أبی‌طالبA.
مکارم شیرازى، ناصر. (1379) . الأمثل فی تفسیر کتاب الله المنزل، مدرسة الإمام علی بن أبی‌طالب A.
مکی، ابوطالب. (1417ق). قوت القلوب فى معاملة المحبوب. دار الکتب العلمیة.
نظام الاعرج، حسن بن محمد. (1416ق). تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان. دار الکتب العلمیة.
نفری، محمد بن عبد الجبار. (2007م). الأعمال الصوفیة. نشر الجمل.
نورى، حسین بن محمد تقى. (1408ق).مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث.
واعظ‌زادۀ خراسانى، محمد. (1388). المعجم فى فقه لغة القرآن و سر بلاغته. بنیاد پژوهشهاى اسلامى.
ورام، مسعود بن عیسى.(1410ق). تنبیه الخواطر و نزهة النواظر. مکتبه فقیه.
هجویری، ابو الحسن. (1428ق). کشف المحجوب. مکتبة الثقافة الدینیة.
یافعی، عفیف الدین عبد الله. (2004م).روض الریاحین فى حکایات الصالحین. مکتبه زهران.

  • تاریخ دریافت 23 شهریور 1402
  • تاریخ بازنگری 17 بهمن 1402
  • تاریخ پذیرش 22 خرداد 1403
  • تاریخ انتشار 01 فروردین 1404