تأثیر زمینۀ فرهنگی‌اجتماعی بر پیش‌فرض‌های مفسّر؛ موردکاوی تفسیر مفسّران اندلسی از آیات ولایت

نوع مقاله : ترویجی

نویسندگان

1 استادیار گروه الهیات (علوم قرآن و حدیث)، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه گنبد کاووس، گنبد کاووس

2 استادیار گروه الهیات دانشگاه گنبد کاووس

3 استادیار پژوهشی دبیرخانۀ شورای عالی انقلاب فرهنگی، تهران، ایران.

چکیده

شناخت شرایط حاکم بر روزگار تدوین تفاسیر قرآن، امری مهم و شایستۀ درنگ است. در این میان تأثیرپذیری مفسّران اندلس از فضای اموی حاکم بر جغرافیا و فرهنگ آن دیار و انعکاس آن در چگونگی بهره‌گیری آنان از گزارش‌های تاریخی و روایات تفسیری، مورد پژوهش این تحقیق است. پژوهش حاضر، با جمع‌آوری داده‌های کتابخانه‌ای و روش پردازش توصیفی‌تحلیلی، به ارزیابی کیفی تأثیرپذیری شماری از مفسّران اندلسی، یعنی ابن‌عطیه، قرطبی، ابن‌جُزَی کلبی و ابوحیان، در بستر اعتقادی و اجتماعی حاکم بر مغرب اسلامی در تفسیر آیات ولایت پرداخته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که خاستگاه اموی مفسران یادشده، زمینه‌ساز برداشت‌های ناقص و یک‌سویۀ آنان از آیات ولایت و در نظر نگرفتن حجم قابل‌توجهی از روایات فریقین در تفسیر این آیات شده است. این مفسرّان، با بهره‌گیری از فضاپردازی و دامن زدن به گزارش‌های تاریخی نامرتبط با فضای نزول آیه، تأکید حداکثری بر مسائل ادبی در تفسیر و چشم‌پوشی از دیگر احادیث تفسیری مشهور و مرتبط با آیه، تفسیری همسو با مبنای اعتقادی و نظری خویش ارائه کرده‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Influence of Social-Cultural Background on the Presuppositions of the Quran Exegetes; Case Study: the Andalusian Commentators Interpreting the Verses of Wilāyah

نویسندگان [English]

  • Seyed Mahdi Rahmati 1
  • Fardin Jamshidi Mehr 2
  • Muhammad Ali Dolat 3
1 Assistant Professor, Department of Theology (Quran and Hadith Sciences), Faculty of Humanities, Gonbad Kavos University, Gonbad Kavos- Iran
2 Assistant Professor, Department of Theology, Gonbad Kavos University, Gonbad Kavos- Iran
3 Assistant Professor of the Secretariat of the Supreme Council of Cultural Revolution, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Knowing the conditions and backgrounds that prevailed during the compilation of Qur'an commentaries is an important and worthy subject. The problem of the present research is to investigate the way by which the Quran Commentators of Andalusia were influenced by the Umayyad atmosphere that dominated the geography and culture of that land, and to reflect how the exegetes used historical reports and interpretative traditions in their works. In this regard, the author, by collecting library data and descriptive-analytical processing method, qualitatively evaluated the commentaries of a number of Andalusian commentators; such as Ibn ‘Atīyyah, Qurtubī, Ibn Juzaī Kalbī and Abū Ḥayyān, while they were interpreting the verses of Wilayat, and how they were influenced by the religious and social background of the rulers of the Islamic Maghreb. The findings of the research show that the Umayyad orientation of Andalusian commentators was the basis for their incomplete and one-sided understanding of the verses of Wilāyah. Also, ignoring a significant amount of the Shia and Sunni narrations in the interpretation of these verses was another cause. The mentioned commentators, by taking advantage of explaining the occasion of revelation, mentioning the irrelevant historical reports, too much attention to the literary aspects in the interpretation of the verses, and ignoring other famous explanatory hadiths related to the verses, have offered an interpretation aligned with their own belief and theoretical basis.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Wilayah Verses
  • Exegesis
  • Social Context
  • Andalusian Exegetes
  • Criticism
  1. اباذری، یوسف و عباس کاظمی (1384ش)، «رویکردهای نظری خرید»، نامۀ علوم اجتماعی، دوره 25، شمارۀ 25، صص 167-195.
  2. بهشتی، سیدمحمد (1388ش)، «نظام دادوستد در بازارهای ایرانی و نسبت آن با معماری و شهرسازی ایرانی»، فصلنامۀ آبادی، سال نوزدهم، شمارۀ 64، 10-13.
  3. بهزادفر، مصطفی (1388ش)، «نقش و کارکرد اجتماعی بازارهای سنتی شهرهای ایران»، فصلنامۀ آبادی، سال نوزدهم، شمارۀ 64، 14-19.
  4. بیات، بهرام (1393ش)، «رویکرد اسلامی به شهر؛ ویژگی‌های شهر اسلامی»، فصلنامۀ علمی‌پژوهشی نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، سال چهارم، شمارۀ اول، 137-167.
  5. پورجعفر، محمدرضا و علی پورجعفر (1390ش)، «نقش سرمایۀ اجتماعی در وضعیت اقتصادی بازارهای سنتی ایران»، دوفصلنامۀ علمی‌پژوهشی مدیریت شهری، دورۀ نهم، ویژه‌نامۀ شمارۀ بهار و تابستان، 203-222.
  6. جوادی آملی، عبدالله (1394ش)، مفاتیح الحیاة، قم: نشر اسرا، چاپ اول.
  7. خالدیان، ستار (1393ش)، «تبیین جایگاه اسلام در روند شهرنشینی و سازمان فضای شهری ایران»، فصلنامۀ مطالعات شهر ایرانی‌اسلامی، شمارۀ هفدهم، 5-18.
  8. رئیسی، محمدمنان (1395ش)، «تحلیلی میان‌رشته‌ای از تحولات کالبدی‌فضایی بازارها و مراکز تجاری معاصر ایران با تأکید بر متون دینی»، فصلنامۀ مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، دورۀ هشتم. شمارۀ 2، 99-118.
  9. سعیدی، علی و محمدهادی زاهدی‌وفا (1390ش)، «رهیافتی اسلامی به نقش رفتارهای مصرفی در ایجاد و گسترش بحران‌های اقتصادی»، دوفصلنامۀ مطالعات اقتصاد اسلامی، سال چهارم، شمارۀ اول، 121-141.
  10. سعیدنیا، احمد (1388ش)، «تعریف و مفاهیم بازارهای شهری ایران»، فصلنامۀ آبادی، سال نوزدهم. شمارۀ 64، 6-9.
  11. شفقی، سیروس (1383ش)، «تحلیل فضایی‌کالبدی بازار اصفهان»، فصلنامۀ تحقیقات جغرافیایی، شمارۀ 60، 50-22.
  12. صدر، سیدمحمدباقر (1350ش)، اقتصاد ما، ترجمۀ علی اسپهبدی، تهران: موسسۀ انتشارات اسلامی.
  13. صالحی، اکبر و سعید رومانی (1394ش)، «بررسی رابطه بین سبک زندگی و نگرش دینی با میزان گرایش به سمت مدگرایی دانشجویان»، فصلنامۀ علمی‌ترویجی اخلاق، سال چهارم، شمارۀ 18، 153-171.
  14. طباطبایی، سیدمحمدحسین (1376ش)، ادراکات اعتباری علامۀ طباطبایی و فلسفه فرهنگ، به کوشش علی‌اصغر مصلح، تهران: انتشارات روزگار نو.
  15. ---------- (1387ش)، معنویت تشیع به ضمیمۀ چند مقالۀ دیگر، به کوشش محمد بدیعی، قم: انتشارات تشیع، چاپ چهارم.
  16. فرج، ابراهیم (1390ش)، «طراحی الگوی سعادت‌محور مصرف»، دوفصلنامۀ مطالعات اقتصاد اسلامی، سال چهارم، شمارۀ اول، 67-91.
  17. قلندریان گل‌خطمی، ایمان و مهدی حقیقت‌بین (1394ش)، «کاربرد فقه در تحقق منظر شهری امن»، نشریۀ شیعه‌شناسی، سال چهاردهم، شمارۀ 98، 55 -69.
  18. قحف، منذر (1384ش)، «دین و اقتصاد: نظام اقتصادی اسلام و علم تحلیل اقتصاد اسلامی»، ترجمه فصل اول از کتاب الاقتصاد الاسلامی علمٌ او وهمً، ترجمه سید حسین میرمعزی، فصلنامه علمی و پژوهشی اقتصاد اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، سال پنجم، 157-178.
  19. قحف، منذر (1385ش)، «مروری بر الگوهای اقتصاد اسلامی» (ترجمۀ فصل دوم کتاب الاقتصاد الاسلامی علمٌ أو وهمً)، ترجمۀ سیدحسین میرمعزی، فصلنامۀ علمی‌پژوهشی اقتصاد اسلامی، سال ششم، 157-187.
  20. کاظمی، عباس و یوسف اباذری (1383ش)، «زندگی روزمره و مراکز خرید در شهر تهران»، فصلنامۀ علمی‌پژوهشی نامۀ انسان‌شناسی، سال سوم، شمارۀ 6، 97-116.
  21. مطهری، مرتضی (1377ش)، یادداشت‌های استاد شهید مرتضی مطهری، تهران: انتشارات صدرا. چاپ اول.
  22. ---------- (1377ش)، مجموعۀ آثار شهید مطهری، تهران: انتشارات صدرا.
  23. ---------- (1380ش)، نظری به نظام اقتصادی اسلام، تهران: انتشارات صدرا، چاپ دهم.
  24. ---------- (1381ش)، اسلام و مقتضیات زمان، تهران: انتشارات صدرا، چاپ سیزدهم.
  25. ---------- (1382ش)، ده گفتار، تهران: انتشارات صدرا، چاپ نوزدهم.
  26. ---------- (1382ش)، شش مقاله، تهران: انتشارات صدرا، چاپ اول.
  27. ---------- (1383ش)، انسان کامل، تهران: انتشارات صدرا، چاپ سی‌ام.
  28. مکارم شیرازی، ناصر و جعفر سبحانی (1381ش)، پاسخ به پرسش‌های مذهبی، نشر مدرسة الإمام علی بن أبی طالب (ع)، چاپ دوم.
  29. محقق داماد، محمدحسین (1394ش)، «نظم هستی و بایستی از دیدگاه ملاصدرا»، نوزدهمین همایش ملی حکیم ملاصدرا.
  30. مولائی، اصغر (1398ش)، «بازشناسی شاخص‌های شکل‌دهندۀ نظم اجتماعی و فرهنگی در شهر ایرانی‌اسلامی؛ مقایسۀ تطبیقی بازار تاریخی تبریز و پاساژهای پیرامون»، جامعه‌پژوهی فرهنگی، سال دهم، شمارۀ 1، 99-75.
  31. ---------- (1396ش)، «تبیین مبانی شهر اسلامی بر اساس احکام ثابت»، فصلنامۀ علمی‌پژوهشی فلسفۀ دین، دورۀ 14، شمارۀ 4، 878-855.
  32. ---------- (1397ش)، «مبانی نظم اجتماعی در شهر اسلامی بر اساس شریعت اسلامی»، دوفصلنامۀ علمی‌پژوهشی اسلام و علوم اجتماعی، شمارۀ 20، 76-49.
  33. مولائی، اصغر و محمدتقی پیربابایی (1397ش)، «بازشناسی فضاهای مذهبی به‌عنوان عناصر نشانه‌ای بنیادین در ساختار شهرهای ایران؛ نمونۀ موردی شهرری»، فصلنامۀ علمی‌پژوهشی مدیریت شهری، شمارۀ 51، 258-243.
  34. مولائی، اصغر و معصومه آیشم (1397ش)، «جایگاه عوامل اجتماعی در ساختار شهرهای ایرانی»، فصلنامۀ علمی‌پژوهشی مدیریت شهری، شمارۀ 53، 140-121.
  35. نمازی، حسین (1374ش)، نظام‌های اقتصادی، تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
  36. یوسفی، احمدعلی (1381ش)، «روش‌های استنباط نظام اقتصادی اسلام»، مجلۀ فقه: کاوشی نو در فقه اسلامی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، شمارۀ ۱۸، 327-287.

عربی

  1. طباطبایی، سیدمحمدحسین (1360ش)، المیزان فی تفسیر القرآن، تهران: نشر رجاء.
  2. کلینی، محمد بن یعقوب (1401ق)، اصول کافی، به کوشش علی غفاری، بیروت: بی‌نا.