ارائه الگوی ذکر درمانی مبتنی برآیات قرآن کریم و روایات به منظور ترویج فرهنگ عبادت و پیشگیری از اضطراب

نوع مقاله : ترویجی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری مشاوره، دانشکده علوم انسانی، واحد یزد، دانشگاه آزاد اسلامی، یزد، ایران.

2 دانشیار گروه روان شناسی و علوم تربیتی، دانشکده علوم انسانی، واحد یزد، دانشگاه آزاد اسلامی، یزد، ایران.

3 استادیار گروه علوم تربیتی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی یزد، یزد، ایران.

4 استادیار گروه معارف، دانشکده علوم انسانی، واحد یزد، دانشگاه آزاد اسلامی، یزد، ایران.

چکیده

محوری‌ترین عامل آرامش روان، ذکر خداوند بلندمرتبه است. خداوند در سورۀ احزاب می‌فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکرُوا اللّهَ ذِکراً کثِیراً وَ سَبِّحُوهُ بُکرَةً وَ أَصِیلاً» (احزاب:41ـ42). پیام این دو آیه آن است که عبادت و نیایش سبب آرامش روحی و اطمینان و سلامت روانى است و آدمی را از اضطراب و دلهره مصون نگه می‌دارد. در آیۀ دیگری آمده است: «أَلا بِذِکرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» (رعد:28)؛ این آیه نیز در سه جبهۀ طبیعت و اجتماع و نفس به انسان نیرو مى دهد. پژوهش حاضر با هدف بررسی اذکار پرکاربرد، مراحل و مراتب ذکر و تأثیر ذکر بر فرهنگ عبادت انجام گرفته است. مطالعۀ حاضر از نوع کیفی است و به روش هفت‌مرحله‌ای سنتزپژوهی ساندلوسکی و با استفاده از روش‌های کدگذاری باز و محوری انجام شده است. واحد تحلیل، قرآن و کتب معتبر مذهبیِ مشتمل بر اذکار است. نویسنده برای فراهم آوردن اطلاعات موردنیاز، از کاربرگی که خود طراحی کرده استفاده نموده و برای اطمینان از نحوۀ کدگذاری‌ها از دو نفر ارزیاب جهت کدگذاری مجدد بهره برده است. نتایج حاصل از بررسی و تحلیل مطالعات، شناسایی کد مفاهیم مرتبط با الگوی ذکردرمانی را به همراه داشته است. بیشترین اذکار، صلوات، استغفار، لا اله الا الله و آیة الکرسی است. مرحلۀ قلبی ذکر، مستلزم فراهم‌سازی مراحل و مراتب آن و استفاده از اذکار پرکاربرد و تأثیرگذار است. مراتب ذکر، علاوه بر کاهش اضطراب، سبب ارتقای فرهنگ عبادت و ارتباط معنوی می‌شود؛ بدین‌جهت الگوی ذکردرمانی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Introducing a Therapeutic Dhikr (Remembrance) Model Based on Quranic Verses and Hadiths for Promoting the Culture of Worship and Preventing Anxiety

چکیده [English]

The central factor in mental tranquility is the remembrance of the Most High. In Surah Al-Ahzab, God says: "O you who have believed, remember Allah with much remembrance and exalt Him in the morning and the evening." (33:41-42). The message of these two verses is that worship and devotion lead to mental peace and assurance, preserving individuals from anxiety and distress. Another verse states: "Unquestionably, by the remembrance of Allah, hearts are assured." (Ar-Ra'd:28); this verse empowers humans in three aspects of nature, society, and the soul. This research aims to examine commonly used supplications, the stages and levels of remembrance, and the impact of remembrance on the culture of worship. The present study is qualitative and conducted using the seven-step Snyder synthesis approach and coding methods, including open and axial coding. The unit of analysis is the Quran and credible religious texts comprising supplications. The author designed a worksheet for the required information and, to ensure the coding process, utilized two evaluators for recoding. The results of the study and analysis identified the code of concepts related to the therapeutic recitation model. The most frequently mentioned supplications include prayers, seeking forgiveness, declaring the oneness of God, and Ayat al-Kursi. The heart stage of remembrance requires facilitating its stages and levels, utilizing commonly effective supplications, and having a significant impact. The levels of remembrance, in addition to reducing anxiety, contribute to enhancing the culture of worship and spiritual connection. Therefore, the therapeutic recitation model holds special significance

کلیدواژه‌ها [English]

  • Quran
  • Remembrance
  • Anxiety
  • Worship Culture
  • Snyder Synthesis
  • منابع

    قرآن کریم، ترجمۀ بهاءالدین خرمشاهی.

    منابع فارسی

    • ابوطالبی، محمد(1394ش). دائرة‌المعارف قرآن کریم، قم: انتشارات بوستان کتاب.
    • احمدی فراز، مهدی و همکاران(1393ش).« تأثیر مداخلۀ معنوی گروهی مبتنی بر قرآن و نیایش بر سلامت معنوی بیماران مبتلا به سرطان»، مجلۀ دانشکدۀ پزشکی اصفهان، سال هشتم، ش 2، 2454-2463.
    • اکبری، حبیب‌اله و همکاران(1392ش). تدوین پروتکل درمانی بر اساس ذهن‌آگاهی مبتنی بر فعال‌سازی طرح‌واره‌های معنوی‌اسلامی و مقایسۀ اثربخشی آن با درمان پردازشی تجربه‌ای/هیجان‌مدار بر کاهش اضطراب اجتماعی دانشجویان، فصلنامۀ فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی، تابستان 1392، ش14، 1-27.
    • انتصاری، احمد و همکاران(1400ش). طراحی بستۀ آموزشی ذکر به‌منظور کاهش نشانه‌های افسردگی بر اساس منابع اسلامی، فصلنامۀ اسلام و پژوهش‌های روان شناختی، پاییز و زمستان 1400، ش16، 7-30.
    • مدرسی، سیدمحمدتقی(1377ش). تفسیر هدایت‌، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوى.
    • بافکر، سردار(1397ش). انواع ذکر در قرآن کریم، مطالعات قرآنی، زمستان 1397، ش36، 331-332.
    • بوالهری، جعفر و همکاران(1393ش). مهارت‌های معنوی، کتاب ویژۀ مربیان، تهران: دفتر مشاوره و سلامت وزارت علوم تحقیقات و فناوری.
    • پاینده، ابوالقاسم(1363ش). نهج الفصاحة( مجموعه کلمات قصار حضرت رسول صلى الله علیه و آله)، تهران: دنیای دانش.
    • پیروی، مریم و همکاران(1401ش). مقایسۀ اثربخشی امیددرمانی و معنویت‌درمانی بر کیفیت زندگی و شاخص‌های زیستی زنان مبتلا به دیابت، فصلنامۀ علمی‌پژوهشی روان‌شناسی کاربردی، تابستان 1401، ش62، 183-200.
    • جلائیان، زهرا و همکاران(1397ش). راه‌های معنوی دستیابی به آرامش در زندگی، مجلۀ پژوهش‌های اجتماعی اسلامی،تابستان 1397، ش 117، 55-82.
    • حاجات‌نیا، بهمن و همکاران(1400ش). اثربخشی معنویت‌درمانی بر کیفیت خواب، تاب‎آوری و اضطراب مرگ سالمندان، مجلۀ طب پیشگیری،پاییز1395، ش6، 26-17.
    • سرتیپ‌زاده، افسانه و همکاران(1398ش). اثربخشی درمان وجودگرایی معنویت‌محور و معنویت‌درمانی اسلامی بر سرمایۀ عاطفی در زنان سالمند، مجلۀ تحقیقات علوم رفتاری، سال هفدهم، ش4، 694-684.
    • سروری مجد، علی و همکاران(1392ش). عجایب و فضایل ذکر لا اله الا الله در آیات و روایات، سراج منیر، تابستان 1392، ش11، 94-79.
    • شفیعی، سعید(1375ش). ذکر، دانشنامۀ جهان اسلام، تهران: انتشارات بنیاد دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
    • صدوق، محمد بن علی بن بابویه(1372ش). عیون أخبار الرضا(ع)، ترجمۀ حمیدرضا مستفید و علی‌اکبر غفاری، تهران: انتشارات صدوق.
    • ----------(1376ش). الأمالی، ترجمۀ محمدباقر کمره‌ای، تهران: انتشارات کتابچی.
    • ----------(1377ش). الخصال، ترجمۀ محمدباقر کمره‌ای، تهران: انتشارات کتابچی.
    • ----------(1381ش). پاداش نیکی‌ها و کیفر گناهان، ترجمۀ محمدعلی مجاهدی، قم: انتشارات سرور.
    • شیخ بهایی، محمد بن حسین(1384ش). منهاج النجاح فی ترجمة مفتاح الفلاح، ترجمۀ علی بن طیفور بسطامی، به‌کوشش حسن حسن‌زادۀ آملی، تهران: انتشارات حکمت.
    • صادقی، مرضیه(1395ش). گام‌های مؤثر در صراط مستقیم انسانیت با تکیه بر آرای امام خمینی، پژوهش‌نامۀ متین، تابستان 1395، ش71، 61-80.
    • صالحی، اکبر و حسنی، شهربانو(1396ش). تبیین پدیدارانگاری فلسفۀ تربیتی عبادت از دیدگاه معلمان و اولیای دانش‌آموزان، دوفصلنامه ترویجی‌علمی علوم تریتی از دیدگاه اسلام، بهار و تابستان 1396، ش8، 69-86.
    • صدری، جمشید و جعفری، علیرضا(1389ش). بررسی رابطۀ باورهای مذهبی با سلامت روان، علوم رفتاری،بهار 1389، ش3، ‎120-135.
    • صفورایی پاریزی، محمدمهدى(1382ش). ایمان به خدا و نقش آن در کاهش اضطراب، سال دوازدهم، ش 75، 18- 9.
    • صیفوری، ویدا و اسماعیلی، میترا (1388ش). سلامت روان از دیدگاه قرآن، بینات، سال اول، ش3، 214-188.
    • طبرسی، علی بن حسن(1379ش). مشکاة الانوار، ترجمۀ هوشمند و محمدی، قم: انتشارات دارالثقلین.
    • طیب، عبدالحسین(1369ش). أطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات اسلام.
    • علی‌پور، فاطمه(1392ش). فلسفۀ عبادت انسان از منظر ابن‌سینا، دوفصلنامۀ علمی‌پژوهشی حکمت دنیوی،بهار و تابستان 1392، ش49، 5-25.
    • غزالی، محمد(1375ش). کیمیای سعادت، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
    • فهیمی، ‌شریفه(1397ش). نقش دعا در تکامل معنوی انسان، دوفصلنامۀ کلام حکمت، سال اول، ش2، 53-63.‎
    • قرائتی، محسن(1388ش). تفسیر نور، تهران: انتشارات مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
    • قرشی بنابی، علی اکبر(1371ش). قاموس قرآن، تهران: ‌انتشارات دار الکتب الاسلامیة.
    • محمدی ری‌شهری، محمد(1394ش). منتخب نهج الذکر، ترجمۀ حمیدرضا شیخی، قم: انتشارات دارالحدیث.
    • مرتضوی، سیده فاطمه و همکاران(1394ش). کارکردهای فرهنگی و اجتماعی عبادات، قم: سلسله مقالات دومین کنگرۀ فرهنگ و اندیشۀ دینی.
    • مصباح یزدی، محمدتقی(1390ش). سجاده‌های سلوک، تهران: انتشارات مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) .
    • مکارم شیرازی، ناصر(1371ش). تفسیر نمونه، تهران:‌ انتشارات دار الکتب الاسلامیة.
    • ----------(1377ش). اخلاق در قرآن، قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب(ع).
    • ----------(1384ش). دنیا و آخرت از نگاه قرآن و حدیث، ترجمۀ حمیدرضا شیخی، قم: موسسۀ علمی‌فرهنگی دارالحدیث.
    • ----------(1385ش). اخلاق اسلامى در نهج البلاغه (خطبۀ متقین)، قم: انتشارات نسل جوان‌.
    • مطهرى، مرتضى(1376ش). تعلیم و تربیت در اسلام، تهران: انتشارات صدرا.
    • موسوی خمینی، روح‌الله(1382ش). شرح حدیث جنود عقل و جهل، قم: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی .
    • ----------(1387ش). شرح چهل حدیث، تهران: مؤسسۀ نشر آثار امام خمینی(ره).
    • نجفی اصفهانی، محمدتقی(1385ش).خواص الآیات، ترجمۀ رضا مرندی، اصفهان: انتشارات فراهانی.
    • نصرتی، فاطمه و همکاران(1400ش).اثرگذاری ذکرهای مذهبی در بهبود فشار روانی؛ مرور نظام‌مند، مجلۀ پژوهش در دین و سلامت، سال هفتم، ش3، 161-171.
    • نقیب‌زاده، محمد و حسینی، سیدعلی‌اکبر(1399ش). نقش ذکر در شکوفایی فطرت الهی انسان از دیدگاه قرآن کریم، مجلۀ معرفت، بهمن 1399، ش 278، 23 -32.
    • نوری،ابراهیم و نیک، منصور(1394ش). عبادت از دیدگاه فخر رازی و علامۀ طباطبایی، پژوهش‌های تفسیر تطبیقی،سا ل اول، ش2، 133-155.
    • نیازی محسن و همکاران(1398ش). دین و سلامت؛ فراتحلیلی بر مطالعات و پژوهش‌های دین‌داری و سلامت روان در ایران (مورد مطالعه: پژوهش‌های انجام‌شده در دهۀ 80 و نیمۀ اول دهۀ 90)، نشریۀ روان‌شناسی سلامت، سال هشتم، ش1، 168-193.

    منابع عربی

    • ابن ابی دنیا، عبدالله بن محمد(1366ق).حسن الظن بالله، به کوشش مخلص محمد، ریاض: دار الطیبة.
    • ابن ماجه، محمد بن یزید(1376ق). السنن، به کوشش محمد فؤاد عبد الباقی، بیروت: دار الفکر.
    • ترمذی، محمد بن عیسى(1395ق). سنن الترمذی، مصر: شرکة مکتبة ومطبعة مصطفى البابی الحلبی، چاپ دوم.
    • حرّ عاملی، محمد بن ‌حسن(1386ش). وسائل‌ الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، تهران: انتشارات کتابچی.
    • سید بن طاووس، علی بن موسی(1379ش). مهج الدعوات ومنهج العبادات، ترجمۀ محمدتقی بن علی‌نقی طبسی، تهران: انتشارات رایحه‌.
    • شافعی، محمد بن ادریس(1393ق). الأم، بیروت: دار المعرفة.
    • طباطبایی، سیدمحمدمهدی(1361ش). رسالة فی السیر والسلوک، به کوشش حسن مصطفوی، تهران: انتشارات مولی.
    • طباطبایی، محمدحسین(1390ش). المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: موسسة الأعلمی للمطبوعات.
    • عیاشی، محمد بن مسعود(1380ش). التفسیر، تحقیق سیدهاشم رسولی محلاتی، تهران: المطبعة العلمیة.
    • قمی، شیخ عباس(1434ق). سفینة البحار، تهران: انتشارات اسوه.
    • کشّی، ابومحمد عبد الحمید بن حمید(1408ق). المسند، تحقیق صبحی بدری السامرائی ومحمود محمد خلیل الصعیدی، قاهره: مکتبه السنة.
    • کلینی، محمد بن یعقوب(1363ش). الکافی، تهران: انتشارات دار الکتب الاسلامیة.
    • کاشانى، ملا فتح الله(1326ش). ‌تفسیر منهج الصادقین فی إلزام المخالفین‌، تهران: انتشارات محمدحسن علمى.
    • مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی(1400ش). حلیة المتقین، قم: انتشارات جمکران، چاپ دوم.
    • ----------(1403ق). بحار الأنوار، بیروت:‌ انتشارات دار إحیاء التراث العربی.
    • متقی، علی بن حسام الدین(1419ق). تحقیق محمود عمر دمیاطی، کنز العمال فی سنن الأقوال و الأفعال، بیروت: دار الکتب العلمیة.
    • Ferasat, A(2013), Role of spirituality in heeling stress related Disorders. Int Pharma Sci.;3(4):32-43.
    • Sandelowski, M., Barroso, J., & Voils, C. I(2007), Using Qualitative Metasummary to Synthesize Qualitative and Quantitative Descriptive Findings, 30(1), 99-111.
    • Shaw B, Han JY, Kim E, Gustafson D, Hawkins R, Cleary J, McTavish F, Pingree S, Eliason P, Lumpkins C. Effects of prayer and religious expression within computer support groups on women with breast cancer. Psychooncology. 2007 Jul;16(7):676-687.
    • Shimako, J(2013), Handbook of Multicultural Mental Health. San Diego: 1st ed. Academic Press.;147-66.
    • Zimmer, L(2006), “Qualitative meta-synthesis: a question of dialoguing with texts”. Journal of Advanced Nursing, 53(3), 311-318.