بینامتنیت قرآنی در اشعار شیخ حسین بن الحاج محمد آل‌نجف

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه زابل

2 دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه شهید چمران اهواز

3 کارشناس ارشد زبان و ادبیات عربی دانشگاه اراک

4 استاد مدعو گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

چکیده

بینامتنیت رویکردی نوین در عرصة نقد ادبی است که در قرن بیستم ژولیا کریستوا ناقد بلغاری - فرانسوی این نظریه را مطرح کرد. بینامتنیت دارای انواع مختلفی از جمله؛ دینی، تاریخی، اسطوره‌ای، قرآنی و... است و در زبان عربی به نام "التناص" شناخته شده و در آثار نویسندگان و شاعران بسیاری به اشکال مختلف نمود یافته است. از جمله شاعران مشهور عراقی قرن سیزدهم هجری، شیخ حسین ابن الحاج محمد آل‌نجف شاعر شیعه و مدیحه‌گوی اهل‌بیت نبوّت (علیهم‌السلام) است که با هنرمندی تمام از آیات قرآنی برای رساندن مفهوم و غرض خویش به خواننده بهره برده است. در این پژوهش سعی شده تا با روش توصیفی- تحلیلی به بررسی چگونگی بازتاب جلوه‌های بینامتنیت قرآنی در شعر این شاعر شیعه و چگونگی تأثیرپذیریِ او از آیات زیبای قرآنی بپردازیم. نتایج نشان داده که شاعر به انواع رابطة بینامتنی کامل متنی، کامل تعدیلی، الهامی و مفهومی، تلمیحی با فراخوانی شخصیت‌های قرآنی، جزئی و واژگانی نظر داشته است و بینامتنیت جزئی و واژگانی بسامد بیشتری داشته و شاعر به واسطة این انواع بینامتنیت قرآنی به مواردی چون؛ ذکر فضایل پیامبران الهی، نام بردن از بت‌های عصر جاهلیت، عدم امانت‌داری انسان به خدا، تهدید کردن حاکمان ظالم، مفهوم مودّت و دوستی اهل‌بیت و نیز غافلان راه حقیقت اشاره کرده است که زیباییِ لفظی و معنوی اشعارش را دو چندان کرده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Quranic intertextuality in the poems of Sheikh Hussein bin Al-Haj Muhammad Al-Najaf

نویسندگان [English]

  • Ashur Qilich Pase 1
  • Parvin Khalili 2
  • Zahra Samadi 3
  • Masoud Bavan Pouri 4
1 Assistant Professor, Department of Arabic Language and Literature, Zabol University, Iran
2 Ph.D. student, Department of Arabic Language and Literature, Shahid Chamran University, Ahvaz
3 Master's degree in Arabic language and literature, Arak University
4 Visiting professor at the Department of Arabic Language and Literature, University of Religions , Qom, Iran
چکیده [English]

Intertextuality is a new approach to literary criticism introduced by the Bulgarian-French critic Julia Kristova in the twentieth century. According to this approach, no text is enough; Rather, each text is a feedback from its predecessor or contemporary texts that has been influenced in various ways; Because of this, the texts interact with each other and are closely related to each other. Intertextuality has different types including; It is religious, historical, mythological, Quranic, etc., and is known as "Al-Tanas" in Arabic, and has been expressed in various forms in the works of many writers and poets. Among the famous Iraqi poets of the thirteenth century AH, Sheikh Hussein Ibn Al-Hajj Muhammad Al-Najaf is a Shiite poet and praiser of the Ahl al-Bayt of Prophethood (PBUH) who has used all the Quranic verses to convey his meaning and purpose to the reader. In this research, we have tried to study the descriptive-analytical method of how the effects of Quranic intertextuality are reflected in the poetry of this Shiite poet and how he is influenced by beautiful Quranic verses. The results show that the poet has considered all kinds of complete textual intertextual relations, complete adaptation, inspirational and conceptual, allusive by calling Quranic, partial and lexical characters, and partial and lexical intertextuality has a higher frequency. Items such as; Mentioning the virtues of the divine prophets, naming the idols of the age of ignorance, man's lack of trust in God, threatening the oppressive rulers, the concept of friendliness and friendship of the Ahl al-Bayt, and the heedless of the path of truth have doubled the verbal and spiritual beauty of his poems. Is.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Holy Quran
  • Intertextuality
  • Sheikh Hussein Ibn Al-Haj Muhammad Al-Najaf
قرآن کریم.
آل‌‌نجف، الشیخ حسین ابن الحاج محمد (1435)، دیوان الشیخ حسین ابن الحاج محمد آل‌نجف، تحقیق وشرح؛ قیس العطّار ورضاعرب، بغداد: دارالفرات.
احمدی، بابک (1378)، ساختار و تأویل متن، چاپ چهارم، تهران: مرکز.
بنیس، محمد (1979)، ظاهرة الشعر العربی المعاصر فی المغرب، بیروت: دار العودة.
جمعه، حسین (2003)، المسبار فی النقد الأدبی، دمشق: اتحاد الکتاب العرب.
حسینی‌‌بحرانی، سید هاشم بن سلیمان (1415)، البرهان فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسة البعثة، مرکز الطباعة و النشر.
حلبی، أحمد طعمة (2007)، «اشکال التناص الشعری شعر البیاتی أنموذجا»، مجلة الموقف الأدبی، العدد 430، صص 60-83.
خزعلی، انسیه (2009)، «التناص الدینی فی الأدب اللبنانی المعاصر»، مجلة علوم الإنسانیة الدولیة، العدد16، صص61-89.
راستگو، محمد (1385)، تجلّی قرآن و حدیث در شعر فارسی، تهران: سمت.
شاهرخی‌‌شهرکی، فرنگیس و همکاران (1396)؛ «خوانش رابطة بینامتنی شعر رضوی معاصر و قرآن کریم»، فرهنگ رضوی، سال پنجم، شماره 18، صص117-143.
عزام، محمد (2005)، شعریهْ الخطاب السردی. دمشـق: منشـورات اتحاد الکتاب العرب.
عطا، احمد محمد (2007)، التناص القرآنی فی شعر جمال الدین بن نباته المصری. المؤتمر الدولی الرابع لکلیهْ الألسن بجامعهْ المنیا.
قرائتی، محسن(1383)، تفسیر نور، چاپ یازدهم، تهران: مرکز فرهنگى درس‌‌هایى از قرآن.
قرشی‌‌بنایی؛ علی‌اکبر(1374)، تفسیر أحسن الحدیث، تهران: بعثت.
مختاری، قاسم و همکاران (1392)؛ «بینامتنیت قرآنی و روایی در شعر دعبل خزاعی»، پژوهش‌های ادبی- قرآنی، دوره 1، ش 1، صص1-15.
مفتاح، محمد (1992)، تحلیل الخطاب الشعری (استراتیجیة التناص)، الدار البیضاء: المرکز الثقافی العربی.
موسی، خلیل (2000)، قرائات فی الشعر العربی الحدیث والمعاصر. دمشق: اتحاد کتاب العرب.