تبیین و بررسی مؤلفه‌ی تمایلات در تفکر انتقادی از منظر فرهنگ قرآنی و روانشناسی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم

2 عضو هیئت علمی گروه قرآن و حدیث دانشگاه اصفهان

3 عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی امام خمینی

چکیده

چکیده:
عصر حاضر که عصرتغییرات سریع اجتماعی، فکری ‌و فرهنگی‌ است، انسان‌ها را با چالش‌ها و فشارهای متعددی روبرو نموده که مقابله مؤثر با آنها نیازمند کسب مهارت‌های مختلف روانی و اجتماعی ‌می‌باشد. بر اساس نظر سازمان بهداشت جهانی، یکی از مهمترین‌ و اساسی‌ترینِ این مهارت‌ها، مهارت تفکر‌نقادانه است.
بر اساس بررسی‌های انجام شده، از منظر انجمن فلاسفه آمریکا، تفکر‌نقادانه از دو مؤلفه اصلی تمایلات (گرایش‌ها) و مهارت‌های شناختی تشکیل یافته که هریک از این دو مؤلفه نیز خود دارای اجزاء مختلفی می‌باشند. در این مقاله ابتدا تفکر‌نقادانه و مؤلفه‌های آن تعریف و اجزاء تشکیل‌دهنده مؤلفه‌ی تمایلات و یا به عبارت دیگر ویژگی‌های متفکرین‌ نقاد، تبیین و سپس تعدادی از ویژگی‌هایی که برای این افراد در قرآن آمده، مطرح شده ‌است. تحقیق حاضر، با روش تحلیل محتوای کیفی و با ‌استقراء تام آیات قرآن صورت گرفته است.
در یافته‌های این پژوهش مشاهده می‌شود که برخی ویژگی‌ها از قبیل علاقه و اشتیاق برای دستیابی به حقیقت، تلاش و خستگی‌ناپذیری، ثبات شخصیت، شجاعت و‌استقلال در تفکر، داشتن روحیه‌ی حق پذیری، ترجیح سخن یا عقیده یا تفکر درست بر همه چیز، انعطاف‌پذیری و بی‌تعصبی، وحدت و هماهنگی شخصیت، ژرف‌اندیشی مداوم و توجه دقیق به نشانه‌ها، هدفمندبودن و پرهیز از مسائل نامربوط و توسّم (نکته سنجی و زیرکی) از ویژگی‌های مشترک بین روانشناسی و قرآن و ویژگی‌هایی چون ایمان وتقوا ، شرح صدر، خشیت الهی و ایستادگی، ‌استقامت و ثبات در عقیده از ویژگی‌های مختص به قرآن‌ است.
در بررسی تطبیقی به عمل آمده پیرامون مفاهیم این موضوع در قرآن و روانشناسی مشخص شد تفاوت اصلی این دو  در خدا محوری و انسان‌ محوری آنها می‌باشد که هرچند مفاهیم مطرح شده در روانشناسی کابردی تر و با جزئیات بیشتر است، اما برای آنکه این مفاهیم غنای بیشتری یابند، می‌بایست آنها  از حالت انسان محورانه خارج نموده و بر اساس مبانی خدا محورانه اعتلا داد  و بر این اساس، از چنین آموزه‌هایی بهره جست.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Explain and examine the component of tendencies in critical thinking From the perspective of Quranic culture and psychology

نویسندگان [English]

  • Nafise Azarbayjani 1
  • Reza Shokrani 2
  • Massoud Azarbayjani 3
1 Faculty member of the University of Holy Quran Sciences and Education
2 Faculty member of the Department of Quran and Hadith, University of Isfahan
3 Member of the faculty of Imam Khomeini Educational Institute
چکیده [English]

The present age, which is the age of rapid social, intellectual and cultural change, has faced human beings with many challenges and pressures that effectively deal with them requires the acquisition of various psychological and social skills. According to the World Health Organization, one of the most important and basic of these skills is the skill of critical thinking.
According to the American Philosophers Association, critical thinking consists of two main components: tendencies and cognitive skills, each of which has its own components. In this article, first, critical thinking and its components are defined and the components that make up the component of tendencies, or in other words, the characteristics of critical thinkers are explained, and then a number of characteristics that are mentioned for these people in the Qur'an are discussed. The present research has been done by qualitative content analysis method with complete recitation of Quranic verses.
The findings of this study show that some characteristics such as interest and desire to achieve the truth, effort and indefatigability, personality stability, courage and independence in thinking, having the spirit of righteousness, preferring the right word or opinion or thinking about everything, flexibility And impartiality, unity and harmony of personality, constant deep thinking and careful attention to the signs, purposefulness and avoidance of irrelevant issues and "tavassom" (punctiliousness and shrewdness) are common features between psychology and the Qur'an and features such as faith and piety, expanse of thorax, fear of god, Perseverance, perseverance and stability in belief are among the characteristics of the Qur'an.
In a comparative study of the concepts of this subject in the Qur'an and psychology, it was found that the main difference between the two is in their God-centered and human-centered. To find them, they must be taken out of the human-centered state and exalted on the basis of God-centered principles, and accordingly, benefit from such teachings.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Quran
  • Critical Thinking
  • Psychology
  • Characteristics of Critical Thinker
  • Components of Tendencies
  • قرآن کریم
  • آخوندزاده، کبری و دیگران(1385)، تفکرانتقادی و تصمیم گیری بالینی در پرستاری، اصفهان، انتشارات دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، چاپ: اول.
  • آذربایجانی، نفیسه (1390) ،تفکرانتقادی از منظر قرآن و روانشناسی، پایان نامه کارشناسی ارشد، اصفهان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان.
  • ایمان، محمدتقی(1388)، مبانی پارادایمی روش‌های تحقیق کمی و کیفی در علوم انسانی، قم، پژوهشگاه و حوزه و دانشگاه.
  • ایمان محمد تقی، نوشادی، محمود رضا(1390)، عیار پژوهش در علوم انسانی، شماره 2 (پیاپی6) ، سال سوم، پاییز و زمستان.
  • برزآبادی، علی، آقایی دوست، ملینا(1389)، مهارت‌های زندگی، تهران، مرکز آموزش و تحقیقات صنعتی ایران.
  • توکلی، رسول(1397)، کاربرد تفکر انتقادی و مؤلفه‌های آن در ادبیات قرآنی، مجله معرفت، شماره 246، خرداد.
  • جوادی، سیده‌زهره(1390)، مقایسه مفهوم و مؤلفه‌های تفکر انتقادی از دیدگاه متفکران غربی با مفهوم تفکر در قرآن و دلالت‌های تربیتی این دو در حوزه تربیت دینی، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شیراز، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
  • دهخدا علی اکبر(1373)، لغت نا مه دهخدا، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد(1412 ق)، المفردات فی غریب القرآن‏، دمشق، بیروت‏، دارالعلم الدار الشامیة‏، چاپ: اول.
  • رضایی، فاطمه(1386)، یک، دو یا سه؟! ، مجله امید انقلاب، شماره 378و377.
  • سیف، علی اکبر(1379)، روانشناسیپرورشی(روانشناسییادگیریوآموزش)، تهران آگاه.
  • سیفی، محمد؛ اخوان ملایری، جمیله؛ فقیهی، علیرضا(1398)؛ تدوین بسته آموزشی تفکر انتقادی براساس داستان‌ها و تمثیل‌های قرآن کریم برای دوره کارشناسی ، مجله پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، شماره 45.
  • سنه، افسانه(1385)، راهبردهای آموزش مهارت‌های تفکرانتقادی، نشر معلم،دوره 22.
  • شاهی، بتول(1390)، بررسی و مقایسه ماهیت تربیتی تفکر انتقادی از دیدگاه اسلام و پسا ساختارگرایی، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه الزهرا (س)، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی.
  • شریعتمداری، علی(1382)، نقد و خلاقیت در تفکر، تهران، موسسه دانش و ‌اندیشه معاصر، 1382، چاپ: دوم.
  • شعبانی، حسن(1386)، روش تدریس پیشرفته(آموزش مهارت‌ها و راهبردهای تفکر)، تهران، سمت، چاپ: دوم.
  • شمس، اسدالله، کاوه، کیوان(1389)، مدیریت صعود به سوی خوشبختی، اصفهان، کیاراد،چاپ: اول.
  • صدری افشاری، غلامحسین(1388)، فرهنگ نامه فارسی، تهران، انتشارات فرهنگ معاصر، چاپ: اول.
  • عمید، حسن(1363)، فرهنگ فارسی عمید، تهران، امیرکبیر، چاپ: اول.
  • فولادوند،1415، محمد مهدی(1415)، ترجمه قرآن، تهران، دار القرآن الکریم،  چاپ: اول‏.
  • قرائتى، محسن، تفسیر نور(1383)، تهران، مرکز فرهنگى درس‌هایى از قرآن، ‏ چاپ: یازدهم‏.
  • قرشى، سید على اکبر(1371)، قاموس قرآن‏، تهران‏، دار الکتب الإسلامیة‏، چاپ: ششم.
  • کاظمی، زهرا(1392)، بررسی اصول تفکر انتقادی در داستان‌های قرآن کریم، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده علوم قرآنی تهران.
  • ماهروزاده، طیبه؛ شاهی، بتول(1392)، بررسی ماهیت تربیتی تفکر انتقادی از دیدگاه اسلام و پساساختارگرایی، مجله مدیریت و برنامه ریزی در نظام‌های آموزشی، شماره 11.
  • محمودی، ایوب، رضاعلی، نوروزی(1390)، ویژگی‌ها و ثمرات تفکر انتقادی از دیدگاه امام علی، پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی سال نوزدهم شماره 13.
  • مقتدایی، لیلا و همکاران(1395)، جایگاه و اهمیت تفکر انتقادی از دیدگاه قرآن و امام علی، اسلام و علوم اجتماعی سال هشتم شماره 15.
  • مکارم شیرازى، ناصر(1373)، ترجمه قرآن، قم، دار القرآن الکریم،  چاپ: دوم.
  • مکارم شیرازى، ناصر(1374)، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة،  چاپ: اول‏
  • مهریان، مهتاب(1398)، تحلیل رویکرد تفکر انتقادی در تعلیم و تربیت بر اساس آموزه‌های فقه اسلامی، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه پیام نور اصفهان، مرکز پیام نور پیر بکران.
  • مصطفوى، حسن(1360)،‏ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم،‏ تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
  • معین، محمد(1371)،فرهنگ فارسی معین، تهران، امیرکبیر.
  • طباطبایی، محمد حسین(1374)، تفسیر المیزان،‏ موسوى همدانى، سید محمد باقر، قم، جامعه‏ى مدرسین حوزه علمیه،  چاپ: پنجم.
  • واربرتون، نایجل(1388)، فرهنگ کوچک سنجشگرایانه اندیشی، مترجم: مهدی خسروانی، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
  • هاشمیان نژاد، فریده(1380)، ارائهچهارچوبنظریدرخصوصبرنامهدرسیمبتنیبرتفکرانتقادی دردورهابتداییباتاکیدبربرنامهدرسیمطالعاتاجتماعی، رساله دکتری، دانشگاه آزاد واحد علوم تحقیقات تهران.
    • Andolina, Mike (2001) Critical thinking for working students, Columgia,Delmar press.Burke, Catherine g.(2003) What is critical Tjomlomg, available at: http:// www. Usc.edu/ schools/sppd/private/documents/doctoral/resources/crotocal thinking.pd
    • Bean,John(1996),how can we teach critical thinking,sanfrancisco:jossey-bass,.
    • Dam.G.T.and Voloman.M.(2004). Critical thinking as a citizenship competence: teaching strategies.Learning and Instruction, 14,359-379.
    • Duchscher B J(1992),Catching the wave:understanding the concept of critical thinking,Jhornal of advanced nursing, ,29(3).
    • Ennis, Robert h. (2002) An outline of goals for a critical thinking curriculumand its assessment, available at:http://faculty. ed. Uiuc.edu/rhennis.
    • Facione PA. Critical thinking: what it is and why it counts. [cited 2007 Feb 12]. Available at:

http://www.insightassessment.com/pdf_files/what&why2006.pdf

  • Fondation For Critical Thinking:available at: http://www.criticalthinking.org/resources/k12/TRK12-strategy-list.cfm#s5
  • Hsieh, Hsiu- Fang, Shanon, Sara E,( 2005)"Three Approaches to Content Analysis", Qualitativr Health Research, vol. 15, No.9,.
  • Johnson, Elanine b. (2002) Contextual Teaching and learning: what it is and why its here to stay, united kingdom, Corwin press
  • Mayring, Philip (2003). In: A Companion To Qualitative Research. Edited by Uwe Flick, Ernest Von Kardorff and Ines Steinke. London: Sage
  • Paul  L C(1998),Teaching critical thinking to nutritionprofessionals, jornal of nutrition educations, , 30(4).
  • Paul, Richard and Elder, Linda(2000) Critical Thinking: the path to responsible citizenship, High school Magazine, 7 no810015ap2000.
  • Simpson E,Cowtney M(2002),Critical thinking in nursing educion,International journal of nursing practice, ,8(2).
  • Smith- stoner, marilyn(1999) Critical Thinking activites for nursing,philadelphia, lippincott Williams & wilkins press.
  • Winningham, maryll. And preusser, barbaraa.(2001) crotoca; tjomlomg omedoca;- sirgoca; settomgs(a case study approach), Missouri, mosby, inc press.
  • Zechmeister, Eugine b. and james e. Johnson (1992) Critical Thinking afunctional approach, California, brooks/ cole pres