فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

تئوری قبض فقه در ترازو ‏«نقد درون دینی و برون دینی نظریه فقه حداقلی؛ با نقد استناد به آیه ۱۰۱ سوره مائده»‏

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
دانشیار، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشگاه بزرگمهر قائنات، قائن، ایران.
10.22034/jksl.2026.569928.1569
چکیده
جستار حاضر با هدف نقد و ارزیابی استدلال دکتر سروش در دفاع از فقه حداقلی انجام شده است. محور ‏ورود به این بحث، آیه ۱۰۱ سوره مائده است «لاَتَسْأَلُوا عَنْ أَشْیَاءَ إِن تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ» که با تفسیری ‏خاص، دال بر نهی دین از کثرت سؤال در احکام و توصیه به قبض فقه تلقی شده است. پرسش اصلی این ‏است که آیا این استدلال از منظر درون‌دینی(موازین شرعی) قابل دفاع است و چنانچه این تئوری را ‏صحیح بپنداریم، آیا از منظر برون‌دینی(عقلانیت عملی) نیز پیامدهای مطلوبی خواهد داشت؟ در پاسخ به ‏این پرسش، از روش تحلیلی-انتقادی استفاده شده و از منابع فقهی، تفسیری و حدیثی بهره گرفته شده ‏است. پژوهش حاضر در نقد درون‌دینی، با بررسی تفسیری آیه، شأن نزول و سیاق آن، روشن می‌کند که ‏نهی مذکور دلالتی بر مدعای ایشان نداشته و نفی پرسشگری با ادله صریح وجوب تفقه و سؤال از اهل ‏ذکر و نیز با سیره عملی معصومان(ع) در تعارض است. در نقد برون‌دینی، با فرض پذیرش این تئوری، از ‏منظر فلسفه حقوق، جامعه‌شناسی دین و عقلانیت عملی نشان داده می‌شود که تئوری فقه حداقلی در ‏جهان پیچیده معاصر، ناتوان از ارائه نظامی جامع برای مدیریت جامعه اسلامی خواهد شد و به وابستگی ‏حقوقی، تضعیف انسجام اجتماعی و انفعال تمدنی می‌انجامد. در نتیجه، نظریه فقه حداقلی هم در مبانی ‏درونی شریعت و هم در مواجهه با واقعیات بیرونی جامعه اسلامی ناکام می‌ماند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 28 آبان 1405

  • تاریخ دریافت 10 دی 1404
  • تاریخ بازنگری 02 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 07 آبان 1405
  • تاریخ انتشار 28 آبان 1405