دانشیار، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشگاه بزرگمهر قائنات، قائن، ایران.
10.22034/jksl.2026.569928.1569
چکیده
جستار حاضر با هدف نقد و ارزیابی استدلال دکتر سروش در دفاع از فقه حداقلی انجام شده است. محور ورود به این بحث، آیه ۱۰۱ سوره مائده است «لاَتَسْأَلُوا عَنْ أَشْیَاءَ إِن تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ» که با تفسیری خاص، دال بر نهی دین از کثرت سؤال در احکام و توصیه به قبض فقه تلقی شده است. پرسش اصلی این است که آیا این استدلال از منظر دروندینی(موازین شرعی) قابل دفاع است و چنانچه این تئوری را صحیح بپنداریم، آیا از منظر بروندینی(عقلانیت عملی) نیز پیامدهای مطلوبی خواهد داشت؟ در پاسخ به این پرسش، از روش تحلیلی-انتقادی استفاده شده و از منابع فقهی، تفسیری و حدیثی بهره گرفته شده است. پژوهش حاضر در نقد دروندینی، با بررسی تفسیری آیه، شأن نزول و سیاق آن، روشن میکند که نهی مذکور دلالتی بر مدعای ایشان نداشته و نفی پرسشگری با ادله صریح وجوب تفقه و سؤال از اهل ذکر و نیز با سیره عملی معصومان(ع) در تعارض است. در نقد بروندینی، با فرض پذیرش این تئوری، از منظر فلسفه حقوق، جامعهشناسی دین و عقلانیت عملی نشان داده میشود که تئوری فقه حداقلی در جهان پیچیده معاصر، ناتوان از ارائه نظامی جامع برای مدیریت جامعه اسلامی خواهد شد و به وابستگی حقوقی، تضعیف انسجام اجتماعی و انفعال تمدنی میانجامد. در نتیجه، نظریه فقه حداقلی هم در مبانی درونی شریعت و هم در مواجهه با واقعیات بیرونی جامعه اسلامی ناکام میماند.