فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

بازفهمِ انسان‌شناسی تاریخی-فرهنگی «لباس» و تأثیر آن در تفسیر آیات مرتبط

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه زبان و ادبیات عرب، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.
3 استادیار، گروه زبان و ادبیات عرب، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.
چکیده
تمرکز بر مؤلفه‎‌های گفتمانی نزول و قبل از نزول قرآن سبب فهم و لمس عمیق‎‌تر مفاهیم برخی آیات می‎‌شود و بیِ‌توجهی به این مؤلفه‎‌ها موجب قطع ارتباط عمیق‎‌تر مخاطبان با برخی از آیات است و باعث ظهور اختلاف مفسران در تعیین معنا و مصداق می‎‌شود. یکی از عناصر فرهنگی متناظر با زیست اعراب، لباس و انواع، کارکرد و مؤلفه‎‌های گفتمانی آن است. نوشتار حاضر با ابزار گردآوری کتابخانه‎‌ای‌استنادی و روش توصیفی‌تحلیلی و با رویکرد انسان‎‌شناسی، به دنبال بازشناسی گفتمانی لباس و انواع آن و تأثیر این انواع در گفتمان‎‌سازی قرآنی و رفع اختلاف مفسران است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد مخاطبان نخستینِ قرآن، به دلیل درک عمیق از کارکرد پوشش، استعارۀ «لباس» برای توصیف رابطۀ زوجین را به‌درستی دریافت می‌کردند. درمقابل، مفسران متأخر غالباً تحت‌تأثیرِ الگوی پوششِ عصر خویش، تحلیل این مؤلفه‌ها را با پیش‌فرض‌های فرهنگی زمانۀ خود پیوند زده‌اند؛ درحالی‌که تمرکز بر انسان‎‌شناسی پوشاک در آن زمان بیانگر مفهوم عمیق‎‌تر رابطۀ زوجین است که گویا مورد غفلت مفسران قرار است. همچنین متناظر با نماد و مؤلفه‎‌های گفتمانی پوشاک نزد اعراب، خداوند ضمنِ گفتمان‎‌سازی از لباس به‌عنوان مهم‎‌ترین نعمت الهی، به گفتمان‎‌سازی تأسیسی و ذکر کاربرد جدید لباس با عنوان «لباسِ تقوا» پرداخته است. این کار گفتمان‎‌سازی‎‌های دیگر از لباس را متناظر با مؤلفۀ فوق و در جهت وصول به سعادتمندی تثبیت کرده است.

چکیده تصویری

بازفهمِ انسان‌شناسی تاریخی-فرهنگی «لباس» و تأثیر آن در تفسیر آیات مرتبط
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Reconsidering the Historical-Cultural Anthropology of Clothing and Its Impact on the Interpretation of Related Quranic Verses

نویسندگان English

Hossein Mohammadian 1
Farzad Dehghani 2
Sayyed Abolfazl Mosavifard 3
1 Assistant Professor, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Theology and Islamic Studies, Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran.
2 Associate Professor, Department of Quran and Hadith Studies, Faculty of Theology and Islamic Studies, Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Theology and Islamic Studies, Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran.
چکیده English

Attention to the discursive elements of the period of the Quran's revelation and the pre-Quranic milieu enables a deeper understanding of the concepts expressed in certain verses. Neglecting these elements weakens readers' engagement with such verses and contributes to disagreement among exegetes over their meanings and referents. One cultural element closely associated with Arab life is clothing, including its types, functions, and discursive features. Using documentary-library research and a descriptive-analytical method within an anthropological approach, this study seeks to reconstruct the discourse of clothing and its various forms, and to examine how they contribute to Quranic discourse construction and help resolve exegetical disagreements. The findings show that the Quran's earliest audience, because of their intimate familiarity with the functions of clothing, readily understood the metaphor of spouses as garments for one another. Later exegetes, by contrast, often interpreted its features through assumptions shaped by the clothing conventions of their own times. A historical-cultural anthropological examination of clothing in the period of revelation reveals a deeper conception of the marital relationship that appears to have received insufficient attention in later exegesis. The study further shows that, in correspondence with the symbolism and discursive features of clothing among the Arabs, the Quran presents clothing as a major divine blessing and introduces a new, foundational use of the concept in the expression 'garment of piety.' This Quranic discourse construction reorients other discourses of clothing around this principle and directs them toward human flourishing.

کلیدواژه‌ها English

Holy Quran
cultural anthropology
clothing
discourse construction
القرآن الکریم
إبن‌خلدون الخضرمیّ، ولی الدین عبدالرحمن بن محمد (بی‌تا). تاریخ ابن‌خلدون. دارالکتب العربیة.
ابن‎‌قتیبه، عبدالله بن مسلم (1411ق). تفسیر غریب القرآن. دار و مکتبه الهلال.
ابن‌منظور الرویفعی الإفریقی، محمد بن مکرم بن علی (1414ق). لسان‌العرب. ط 3. دار صادر.
ابوعبیده، معمر بن مثنی (1381ق). مجازالقرآن. مکتبه الخانجی.
الأَلوسی البغدادی، السیّد محمود شُکری (بی‌تا). بلوغ الأرب فی معرفة أحوال العرب (محمد بَهجَة الأثری، مصحح). دارالکتب العلمیة.
ابن‌سلیمان بلخی، مقاتل (1423ق). تفسیر مقاتل بن‌سلیمان. دار إحیاء التراث.
برک، پیتر (1389). تاریخ فرهنگی چیست؟ (نعمت‌الله فاضلی و مرتضی قلیچ، مترجمان). پژوهشکده تاریخ اسلام.
پاکتچی، احمد؛ شیرزاد، محمدحسین؛ و شیرزاد، محمدحسن (1399ش). ترس از حفره در قرآن کریم؛ رویکردی انسان‌شناختی به امنیت. مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، 4(4)، 1-30.
الجبّوری، یحیی (1989م). الملابس فی الشعر الجاهلی. دار الغرب الإسلامی.
علی (1993م). المفصل فی تاریخ العرب قبل الإسلام. جامعة بغداد، چاپ دوم.
الجمیل، محمد بن فارس (1994م). اللباس فی عصر الرسول صلی الله علیه و(آله) وسلم: دراسة مستمدة من مصادر الحدیث النبوی الشریف. جامعة الکویت، مجلس النشر العلمی.
الحسینی الزبیدی، محمد مرتضی (بی‌تا). تاج‌العروس من جواهر‌القاموس. دارالفکر.
الدینوری، عبدالله بن محمد (1424ق). تفسیر ابن‎‌وهب المسمی الواضح فی تفسیر القرآن الکریم. دارالکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.
رضایی زهرا؛ و ملاابراهیمی، عزت (1398ش). معناشناسی پوشیدنی‌های قرآن. مطالعات سبک‌شناختی قرآن کریم، 3(1)، 91-73.
زمخشری، محمود (‏1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. دارالکتاب العربی.
الزیات، حبیب (2012م). المرأة فی الجاهلیة. مؤسسة هنداوی للتعلیم والثقافة.
سمرقندی، نصر بن‌محمد بن‌احمد (بی‌تا). بحرالعلوم. بی‌جا. ‏
شریف الرضی، محمد بن حسین (1406ق). تلخیص البیان فی مجازات القرآن. چاپ دوم. دارالأضواء.
صنعانی، عبدالرزاق بن همام (1411ق). تفسیر القرآن العزیز. دارالمعرفه.
طالقانی، سیدمحمود (1362). پرتوی از قرآن. چاپ چهارم. شرکت سهامی انتشار.‏
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1390ق). المیزان فی تفسیرالقرآن. چاپ پنجم. دفتر انتشارات اسلامی.
طبرانی، سلیمان بن احمد (2008م). التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم. دارالکتاب الثقافی.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. چاپ دوم. ناصرخسرو.
طبری، ابوجعفر محمدبن‌جریر (1412ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. دارالمعرفه.
طوسی، محمدبن‌حسن (بی‎‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. داراحیاء التراث العربی.
طیب، عبدالحسین (1369). اطیب البیان فی تفسیر القرآن. چاپ دوم. اسلام.
العدنانی، الخطیب (1999م). الملابس والزینة فی الإسلام. ط 1. مؤسسة الإنتشار العربی.
علی‌نژاد عمران، روح‌الله محمد؛ خروشی، عبدالعظیم؛ و دهقانی، فرزاد (1401). بازکاوی مبنای قرآنی رابطه زوجین و تأثیر آن در سلامت معنوی. نشریه قرآن و طب، 7(3)، 44-56.
علیمحمدی، محمد؛ علی‎‌نژاد، روح‌الله محمد؛ و دهقانی، فرزاد (1402). بازکاوی استعاره‎‌های مفهومی «لباس» در قرآن و نهج‎‌البلاغه بر مبنای مدل لیکاف و جانسون. نشریه علمی ذهن، 24(1)، 197-241.
العلی، صالح احمد (2003م). المنسوجات و الألبسة العربیة فی العهود الإسلامیة الأولی. شرکة المطبوعات للتوزیع والنشر.
عزیزی، شادی؛ دلپذیر، علیرضا؛ و مقدم، پریسا (1391). انسان‎‌شناسی فرهنگی وسیله‎‌ای برای بررسی عوامل شکل‎‌دهنده معماری. هویت شهر، 6(12)، 61-70.
فخر رازی، ابوعبداللّه محمد بن‌عمر (1420ق). مفاتیح الغیب. چاپ سوم.‏ داراحیاء التراث العربی.
فخاری، علی‎‌رضا؛ و دهقانی، فرزاد (1396). مفهوم «لوح محفوظ» براساس واکاوی مفاهیم نمادین در روایات. مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، 1(4)، 87-122.
قرشی، علی‌اکبر (1375). تفسیر احسن الحدیث. بنیاد بعثت. چاپ دوم. مرکز چاپ و نشر.
القسطلانی القتیبی المصری، أبوالعباس شهاب الدین أحمد بن محمد بن أبى بکر بن عبد الملک (1323ق). إرشاد الساری لشرح صحیح البخاری. ط 7. المطبعة الکبرى الأمیریة.
قمی، علی بن ابراهیم (1363). تفسیر قمی. چاپ سوم. دارالکتاب.
مکارم شیرازی، ناصر (1374‏). تفسیر نمونه. دارالکتب الإسلامیة.
میبدی، احمد بن محمد (1371). کشف‌الأسرار و عده‌الأبرار. چاپ پنجم. امیرکبیر.
میمون بن قیس. (بی‌تا). دیوان الأعشی الکبیر (شرح و تعلیق الدکتور م. محمدحسین). مکتبة الآداب بالجمامیز.
النویری، شهاب‌الدین أحمد بن عبد الوهاب بن محمد بن عبد الدائم القرشی التیمی البکری (بی‌تا). نهایة‌الأرب فی فنون الأدب. دار الکتب والوثائق القومیة.

  • تاریخ دریافت 18 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 05 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 25 آبان 1404
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1405