فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

معناشناسی «لاتقرب» در قرآن کریم: کاوشی در مفهوم قرب و نقش آن در فرهنگ‌سازی دینی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
2 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه آزاد خوراسگان
3 استادیار گروه زبان انگلیسی دانشگاه باقرالعلوم(ع)
10.22034/jksl.2026.531702.1479
چکیده
این پژوهش با رویکرد معناشناسی واژگانیِ ساخت‌گرا، ساخت «لَا تَقْرَبُوا» را در قرآن کریم واکاوی می‌کند تا نشان دهد این تعبیر، برخلاف نهی‌های صرفاً رفتاری، حامل الگویی فرایندمحور است و از مهار انگیزه‌های نهفته تا پرهیز از مقدمات گناه را دربرمی‌گیرد. مسئله تحقیق آن است که آیا «لَا تَقْرَبُوا» در سیاق‌های گوناگون—از عبادات و روابط خانوادگی تا اقتصاد، اخلاق اجتماعی و مرزبندی‌های هویتی—دارای هسته معنایی واحدی است و چه تفاوتی با ساخت‌های رایج‌تری چون «لَا تَفْعَلُوا» دارد. روش پژوهش بر شناسایی همه مواضع این ساخت، تحلیل شبکه معنایی آیات بر دو محور هم‌نشینی (واژگان هم‌سیاق) و جانشینی (گزینه‌های نحویِ ممکن)، و سپس استخراج مؤلفه‌های معنایی مشترک است؛ برای جلوگیری از اطاله، آیاتِ نمونه به‌صورت تفصیلی تحلیل و مشابه‌ها به‌طور نظام‌مند ارجاع داده شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد «لَا تَقْرَبُوا» در همه موارد، به نهی از «جریان» نزدیک‌شدن به ممنوعه—از سطح نیت تا حلقه‌های تدریجی رفتار—و نیز به مهار «جذبه‌های انگیزشی» همچون هوس، طمع یا وسوسه دلالت دارد. این ساخت، بدین‌ترتیب، الگویی تربیتی–پیشگیرانه ارائه می‌کند که در سطح فردی به تقویت تقوا و خودمهارگری، در سطح خانوادگی به تحکیم عفت و انتظام روابط زناشویی، و در سطح اجتماعی–تمدنی به صیانت از حریم‌های قدسی، عدالت اقتصادی و هنجارسازی اخلاقی می‌انجامد. دستاورد اصلی پژوهش، صورت‌بندیِ ساختار معناییِ منسجم «لَا تَقْرَبُوا» است که تفاوت آن را با سایر قالب‌های نهی روشن می‌سازد و نشان می‌دهد چگونه این ساخت قرآنی در معماری فرهنگ دینی و منطق پیشگیری در اخلاق و شریعت نقشی بنیادین ایفا می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 03 مرداد 1405

  • تاریخ دریافت 10 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 02 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش 26 اردیبهشت 1405
  • تاریخ انتشار 03 مرداد 1405