فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

مدل نظری تاثیر بستر جغرافیایی و زیست بوم منطقه در تعیین معجزه ناقه صالح علیه السلام

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار منابع اسلامی قرآن و نهج البلاغه، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.
2 استاد تمام گروه جغرافیا، دانشکده جغرافیا و علوم محیطی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.
چکیده
یکی از معجزاتی که قرآن چندین‌بار بر وقوع آن تأکید کرده، معجزۀ حضرت صالح (ع) در بیرون آوردن ناقه از کوه است. دغدغۀ اصلی این پژوهش پاسخ به این دو سؤال است: آیا قرآن کریم به مقولۀ تأثیر جغرافیا در تعیّن نوع اعجاز الهی (ناقه) پرداخته است؟ فناوری‌های جغرافیایی چگونه می‌تواند در تعیّن اعجازی خاص مؤثر باشد؟ روش این پژوهش رویکرد داده‌بنیاد است و در آن از روش نظریه‌پردازی داده‌محور استفاده شده و این مدل را با کشف مقوله‌های فرعی نسبت به مقولۀ اصلی شکل داده است. با استفاده از داده‌های موجود در آیات قرآن کریم و گزارش‌های مطرح از آثار جغرافی‌دانان از این منطقه، می‌توان به سه مقولۀ محوری از حداقل 61 داده به‌دست‌آمده دست یافت. این داده‌ها حاکی از آن است که ویژگی‌های جغرافیایی منطقۀ حجر با اعجاز ناقه ارتباط دارد؛ چراکه حجر منطقه‌ای کوهستانی بود و مردم آن مهارت بالایی در سنگ‌تراشی داشتند؛ علاوه بر اینکه در بین آن‌ها، شتر اهمیّت بسیار زیادی داشت. هستۀ محوری با فراهم شدن بسترهای لازم، پیامدهای خوبی (مانند اثبات فرازمانی بودن قرآن کریم با پیشرفت علم یا امکان به‌کارگیری علوم مختلف در راستای اهداف قرآن) برای فهم انتخاب نوع معجزۀ ناقه متناسب با عوامل جغرافیای انسانی ایجاد می‌کند و بالطبع موجب آشکار شدن ارتباط عمیق بین معجزات انبیا و شرایط روز محیطی و اثبات فرازمانی بودن قرآن‌کریم می‌شود. با وجود این، برای دست ‌یافتن به دستاوردها، برنامه‌ریزی دقیق در ثبت پروژه‌های تحقیقاتی مطالعات بین‌رشته‌ای جغرافیا و قرآن توصیه می‌گردد.

چکیده تصویری

مدل نظری تاثیر بستر جغرافیایی و زیست بوم منطقه در تعیین معجزه ناقه صالح علیه السلام
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Theoretical Model of the Influence of Geographical Setting and Regional Ecosystem on the Determination of the Miracle of Ṣāliḥ’s She-Camel (ʿA)

نویسندگان English

Sayyedeh Somayeh khatami 1
Mohammad Ali Asadi 2
1 Associate Professor, Department of Geography, Faculty of Geography and Environmental Sciences, Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran
2 Assistant Professor of Islamic Sources: Qurʾan and Nahj al-Balaghah, Faculty of Theology and Islamic Studies, Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran
چکیده English

One of the miracles whose occurrence is repeatedly emphasized in the Holy Qurʾan is the miracle of Prophet Ṣāliḥ (ʿA), in which a she-camel emerged from a mountain. The present study seeks to answer two principal questions: Does the Holy Qurʾan address the influence of geographical conditions on the determination of the type of divine miracle (the she-camel)? How can geographical factors contribute to the determination of a particular miracle? This research adopts a grounded theory approach and employs data-driven theory building to construct a theoretical model by identifying subsidiary categories in relation to the core category. Drawing upon Qurʾanic verses and historical accounts preserved in the works of geographers concerning this region, three major categories were identified from at least sixty-one extracted data units. The findings indicate that the geographical characteristics of the region of al-Ḥijr were closely related to the miracle of the she-camel. Al-Ḥijr was a mountainous region whose inhabitants possessed remarkable skills in stone carving, while camels also occupied a highly significant place in their social and economic life. The core category, when supported by the necessary contextual conditions, generates important implications, including demonstrating the transhistorical nature of the Holy Qurʾan in light of scientific progress and highlighting the possibility of employing various scientific disciplines in the service of Qurʾanic objectives. Consequently, it clarifies the rationale behind the selection of the miracle of the she-camel in accordance with the geographical and human context, reveals the profound relationship between the miracles of the prophets and the environmental circumstances of their communities, and further substantiates the transhistorical character of the Holy Qurʾan. Nevertheless, achieving these outcomes requires careful planning for interdisciplinary research projects integrating geography and Qurʾanic studies.

کلیدواژه‌ها English

Holy Qurʾan, geographical setting, Ṣāliḥ&‌‌‌‌‌rsquo
s she-camel, Thamūd
قرآن کریم
ابن‌بطوطه، شمس الدین. (1376). رحله ابن‌بطوطة (تحفة النظار فی غرائب الأمصار وعجائب الأسفار)، نشر آگه.
ابن‌جوزی، ابی الفرج. (۱۹۹۲م). المنتظم فی تاریخ الملوک والأمم. نشر محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (بی‌تا). لسان العرب. دار صادر.
ابوالفتوح رازى، حسین بن على. (1408ق). روض الجنان وروح الجنان فی تفسیر القرآن (محمدجعفر یاحقى و محمدمهدى ناصح، محققان). بنیاد پژوهش‌هاى اسلامى آستان قدس رضوى.
اصطخرى، ابواسحاق. (2004م). مسالک الممالک. دار صادر.
بحرانى، هاشم بن سلیمان. (1416 ق‏). البرهان فی تفسیر القرآن‏. بنیاد بعثت.
براندن، ون دن. (1387). باستان‌شناسی قوم ثمود (سیدمحمدحسین مرعشی، مترجم). نگاه معاصر.
بی‌آزار شیرازی، عبدالکریم. (١٣٨٠). باستان‌شناسی و جغرافیای تاریخی قصص قرآن. دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
حموی بغدادی، یاقوت. (1383). معجم البلدان. سازمان میراث فرهنگى کشور.
خاتمی، سیده‌سمیه. (1402). کرسی نوآوری «تأثیر علم جغرافیا بر عصری‌نگری فهم، با نگاهی ویژه به اماکن نامبرده در قرآن»، شورای‌عالی انقلاب فرهنگی، کرسی‌های نظریه‌پردازی نقد و مناظره.
حاج‌منوچهری، فرامرز. (1398). دانشنامۀ بزرگ اسلامی، مقالۀ «ثمود». مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد. (1412 ق)‏. مفردات ألفاظ القرآن. دار القلم.
رضایی اصفهانی، محمدعلی. (1398). منطق تفسیر قرآن 5 (قرآن و علوم تجربی و انسانی). انتشارات بین‌المللی جامعة المصطفی.
شراب، محمد حسن. (1383). المعالم الأثیرة فی السنة والسیرة (حمیدرضا شیخی، مترجم). نشر مشعر.
شکویی، حسین. (1387). فلسفۀ جغرافیا. دانشگاه پیام نور.
طباطبایى، سیدمحمدحسین. (1417 ق). ‏المیزان فی تفسیر القرآن‏. دفتر انتشارات اسلامى حوزۀ علمیه. ‏
طبرسی، فضل بن حسن. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن (فضلالله طباطبایی، مترجم). ناصرخسرو.
طبری، محمد بن جریر. (۱۳۸۷ق). تاریخ الأمم والملوک (محمد ابوالفضل ابراهیم، محقق). دار التراث.
طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن (احمد حبیب عاملی، مصحح). دار إحیاء التراث العربیة.
عرب، محمدحسن. (۱۳۸۷). دانشنامۀ اماکن جغرافیایی در قرآن. فرهنگ مکتوب.
عروسى حویزى، عبدعلى بن جمعه. (1415 ق)‏. تفسیر نور الثقلین‏. انتشارات اسماعیلیان‏.
عمادزاده، حسین. (1371). تاریخ انبیاء از آدم تا خاتم. انتشارات اسلام.
عیاشى، محمد بن مسعود. (1380). کتاب التفسیر(التفسیر العیاشی). چاپخانۀ علمیه.
قطب راوندى، سعید بن هبة الله. (۱۴۳۰ق). قصص الانبیاء (ع). مکتبة العلامة المجلسی.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی (علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، مصححان). دار الکتب الاسلامیه.
مجیدزاده، یوسف. (1376). تاریخ و تمدن بین النهرین. مرکز نشر دانشگاهی.
مسعودی، علی بن حسین. (1365). التنبیه و الإشراف (عبدالله اسماعیل صاوی، مصحح). مؤسسة نشر المنابع الثقافة الإسلامیة.
المسعودی، أبو الحسن. (1409ق). مروج الذهب ومعادن الجوهر (اسعد داغر، محقق). دار الهجرة.
الناظر، رنا داود. (2025م). اعجاز علمی در صوت و هلاک قوم ثمود.
یحیی، هارون. (1382). اقوام هلاک‌شده (مژگان دستوری، مترجم). شرکت انتشارات کیهان.
Mohammadpour, A, Rezaei, M. (2008). Semantic Understanding the Consequences of the Entry into the Region of Orman of the Kurdistan of Iran in the Field of Research. Iranian Journal of Sociology, 9(1-2).
Jaussen, A. et Savignac ,R. (1920). Mission archeologique en Arabie ,Publication de la Société des fouilles archéologiques.
Hitti,(1950). Precis d,histoire des Arabes ,trad. franc. de M. Planiol

  • تاریخ دریافت 18 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 27 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 04 شهریور 1404
  • تاریخ انتشار 01 تیر 1405