فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

تحلیل مفاهیم معماری و ساخت‌وساز در قرآن کریم با رویکرد تمدن‌سازی الهی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه معماری و شهرسازی، مرکز آموزش عالی فنی و مهندسی بوئین زهرا ، قزوین، ایران .
2 استادیار گروه مهندسی عمران، مرکز آموزش عالی فنی و مهندسی بوئین زهرا، قزوین، ایران.
چکیده
معماری و ساخت‌وساز، به‌عنوان جلوه‌هایی از تمدن انسانی، از دیرباز مورد توجه جوامع بشری بوده است. در قرآن کریم، به‌عنوان کامل‌ترین کتاب آسمانی، اشارات متعددی به مفاهیم مرتبط با عمران و آبادانی و ساخت‌وساز وجود دارد که بیانگر اهمیت این موضوع در فرهنگ و تمدن اسلامی است. هر یک از این اشارات، سرفصل مهمی در زمینۀ ساخت‌وساز بر پایۀ اصول اسلامی و الهی در فرایند طراحی و اجرای سازه‌ها ایجاد می‌کند. قرآن با تأکید بر آبادانی زمین به‌عنوان یکی از رسالت‌های انسان، وی را خلیفه‌ای معرفی می‌کند که مأمور به عمران و اصلاح زمین است؛ همچنین با ذکر نمونه‌هایی از بناهای تاریخی مانند کاخ‌های قوم عاد، برج فرعون، یا سد ذوالقرنین، به نقش سازه‌ها در تاریخ تمدن‌ها پرداخته و بر عبرت‌آموزی از سرگذشت ملت‌های پیشین تأکید دارد. از سوی دیگر، قرآن معیارهایی همچون نیت الهی، پرهیز از اسراف، رعایت عدالت و حفظ تعادل محیط‌زیستی را در فعالیت‌های ساخت‌وساز مطرح می‌سازد. روش گردآوری مطالب در این مقاله بر پایۀ تحلیل موضوعی‌مفهومی آیات قرآن کریم صورت گرفته است. ابتدا با استخراج واژگان کلیدی مرتبط با عمران و معماری از متن قرآن، مفاهیم بنیادین شناسایی شده؛ سپس با بررسی تفسیری آیات منتخب و تطبیق آن‌ها با نمونه‌های تاریخی ذکرشده در قرآن، تلاش شده است تا پیوندی میان آموزه‌های الهی و اصول معماری اسلامی برقرار گردد. همچنین با بهره‌گیری از منابع تفسیری معتبر و مطالعات تمدنی، ابعاد نظری ساخت‌وساز در قرآن تحلیل شده و کاربردهای آن در طراحی معماری پایدار و توسعۀ شهری اسلامی بررسی گردیده است.

چکیده تصویری

تحلیل مفاهیم معماری و ساخت‌وساز در قرآن کریم با رویکرد تمدن‌سازی الهی
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Analysis of the Concepts of Architecture and Construction in the Holy Qurʾan with a Divine Civilization-Building Approach

نویسندگان English

Safoura Rouhi 1
Shahin Borzo 2
1 Assistant Professor, Department of Architecture and Urban Planning, Buin Zahra Technical and Engineering Higher Education Center, Qazvin, Iran
2 Assistant Professor, Department of Civil Engineering, Buin Zahra Technical and Engineering Higher Education Center, Qazvin, Iran
چکیده English

Architecture and construction, as manifestations of human civilization, have long occupied a significant place in human societies. The Holy Qurʾan, as the final divine revelation, contains numerous references to concepts related to construction, development, and the building of human settlements, reflecting the importance of these themes within Islamic culture and civilization. Each of these references establishes a fundamental principle for construction based on Islamic and divine values throughout the processes of architectural design and implementation. By emphasizing the cultivation and development of the earth as one of humanity’s divinely ordained responsibilities, the Qurʾan presents human beings as God’s vicegerents entrusted with the mission of developing and reforming the earth. It also refers to historical structures—such as the palaces of the people of ʿĀd, Pharaoh’s tower, and the barrier of Dhū al-Qarnayn—to illustrate the role of architectural works in the history of civilizations while emphasizing the importance of drawing lessons from the fate of earlier nations. Furthermore, the Qurʾan introduces principles such as sincerity of intention for God, avoidance of extravagance, observance of justice, and preservation of environmental balance as essential criteria governing construction activities. This study employs a thematic-conceptual analysis of Qurʾanic verses. It first identifies the fundamental concepts by extracting key terms related to architecture, construction, and development from the Qurʾanic text. It then examines selected verses through exegetical analysis and compares them with the historical examples mentioned in the Qurʾan in order to establish a relationship between divine teachings and the principles of Islamic architecture. Drawing upon authoritative Qurʾanic commentaries and studies on civilization, the article further analyzes the theoretical foundations of construction in the Qurʾan and explores their applications in sustainable architectural design and Islamic urban development.

کلیدواژه‌ها English

civilization
construction
development
Holy Qurʾan
architecture
نهج‌البلاغه (حسین انصاریان، مترجم).
ابن‌منظور، محمد بن مکرم بن على. (1414ق). لسان العرب. الناشر: دار صادر - بیروت.
ابوالفتوح رازی، حسین بن علی. (1408ق). روض الجنان وروح الجنان فی تفسیر القرآن. انتشارات پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
ابوجعفر احمد بن محمد بن خالد برقى. (۱۳۷۱). المجمع العالمی لاهل البیت (ع).
ارجمند، احمد. (۱۳۹۰). مطالعات قرآنی در معماری و شهرسازی. انتشارات آستان قدس رضوی.
راغب اصفهانی،. ابوالقاسم حسین بن محمد. (۱۳۸۷).المفردات فی غریب القرآن. مرکز پژوهش‌های اسلامی.
اهری، زهرا. (۱۳۶۷). بررسی اقتصادی مسکن در ایران. انتشارات دانشگاه تهران.
بلخاری، حسن. (۱۳۹۰). مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی. انتشارات سورۀ مهر.
بورکهارت، تیتوس. (۱۳۶۹). هنر مقدس. کتابخانۀ منوچهری.
پورمحمدی، صادق. (۱۳۷۹). بحران مسکن و راهکارهای کاهش هزینه‌های ساخت. پژوهشکدۀ معماری و شهرسازی.
جاسبی، عبدالله. (۱۳۷۳). اصول و مبانی مدیریت. دانشگاه آزاد اسلامی.
جعفری، عالمه محمدتقی. (۱۳۸۴). زندگی، تفکرات و آراء عالمه. انتشارات گلشن.
حریری، محمد یوسف. (۱۳۸۱). فرهنگ لغات و اصطلاحات قرآنی. انتشارات دانشگاه تهران.
خرمشاهی، بهاءالدین. (۱۳۷۷). دانشنامۀ قرآن و قرآن‌پژوهی. انتشارات هما.
خوش‌فر، غلامرضا. (۱۳۷۴). کاربرد شاخص‌های اجتماعی در توسعۀ مسکن. مجموعۀ مقالات دومین سمینار سیاست‌های توسعۀ مسکن در ایران.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ق). المفردات فی غریب القرآن. دار القلم.
شریعتی، علی. (۱۳۹۷). بازگشت به قرآن. تهران: مؤسسۀ چاپ و نشر بین‌الملل.
شکویی، حسین. (۱۳۵۵). جغرافیای شهری و مسکن. انتشارات دانشگاه تهران.
ضیاییان، سیدحمید. (۱۳۸۶). معماری ذکر (مدخلی بر معماری فطری). مؤلف.
طباطبایی، سیدمحمد حسین. (1367). ترجمۀ تفسیرالمیزان. بنیاد علمی و فرهنگی علامۀ طباطبایی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (۱۳۶۱). رسالۀ لب اللباب در سیر و سلوک اولی الألباب. انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم. 
علم‌الهدی، هدی. (۱۳۷۸). آب در معماری: مجموعۀ مقالات دومین کنگرۀ معماری و شهرسازی ارگ بم. انتشارات میراث فرهنگی.
فارابی، ابونصر محمد. (۱۳۸۸). فصول منتزعه (حسن ملکشاهی، مترجم). انتشارات سروش.
قرشی، علی‌اکبر. (۱۳۷۱). فرهنگ قرآن. انتشارات دار الکتب الإسلامیة.
قمی، عباس. (۱۳۶۸). مفاتیح الجنان. انتشارات نشر و فرهنگ اسلامی.
کاشف‌الغطاء، جعفر. (۱۳۹۰). أصول التفسیر ومبانیه. نشر دار الحدیث.
کسمایی، محمد. (1395). راهکارهای اقلیمی در طراحی مسکن. مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۳۸۴). اصول کافی. انتشارات اسلامی.
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۴ق). بحار الأنوار. موسسة الوفاء.
محمدی ری‌شهری، محمد. (۱۳۸۴). میزان الحکمة. دار الحدیث.
مدرسی، سیدمحمدتقی. (۱۳۸۶). احکام شریعت پیرامون حیات طیبه. محبان الحسین.
مرتضی، هشام. (۱۳۸۷). اصول سنتی ساخت‌وساز در اسلام. مرکز تحقیقات معماری و شهرسازی.
مطهری، مرتضی. (۱۳۷۴). انسان کامل. انتشارات صدرا.
معین، محمد. (۱۳۸۱). فرهنگ لغات و اصطلاحات قرآنی. انتشارات دانشگاه تهران.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۵). اخلاق اسلامی در نهج‌البلاغه. انتشارات نسل جوان.
مولوی، جلال‌الدین محمد بن محمد. (۱۳۶۶). مثنوی معنوی. انتشارات هما.
میرممتاز، سیدمحمدمهدی؛ میرممتاز، اکرم‌السادات؛ کیخائی رقیه. (۱۳۹۰). «باغ ایرانی تجلی معمارانه الگوی رفتار ساکنان باغ بهشت (بر مبنای آیات قرآنی بهشت)»، 8(35)، 30-37.
ندیمی، هاشم. (۱۳۹۰). مفاهیم قرآنی در معماری اسلامی. انتشارات دانشگاه هنر.
نسفی، عزیزالدین. (۱۳۷۱). کتاب الإنسان الکامل. کتابخانۀ طهوری.
نصر، سیدحسین. (۱۳۷۹). نیاز به علم مقدس. انتشارات نشر و فرهنگ اسلامی.
نقی‌زاده، محمد. (۱۳۸۶). ادراک زیبایی و هویت شهر در پرتو تفکر اسلامی. سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان.
نقی‌زاده، محمد. (۱۳۸۷). شهر و معماری اسلامی. مانی.
یوسفی، علی‌اکبر. (۱۳۹۵). نقش قرآن در توسعۀ پایدار شهری. فصلنامۀ مطالعات شهری اسلامی، ۷(۲)، ۴۵-۶۰.
The Holy Quran (Translated by Fooladvand).
Nahj al- Balāghah (H. Ansarian, Trans.).
Balaghi, M. J. (2010). Al-Rihlah al-Madrasiyyah. Markaz al-Ali lil-‘Ulum wa al-Thaqafah al-Islamiyyah. ]In Arabic[
Najafī, Muhammad asan. (2009). Jawāhir al-Kalām fī Shar Sharā’i‘ al-Islām. Dār Iyā’ al-Turāth al-‘Arabī. ]In Arabic[
Zāhilī, W. (1998). Āthār al-arb fī al-Fiqh al-Islāmī. Qom:Dār al-Fikr. ]In Arabic[
دوره 7، شماره 2 - شماره پیاپی 24
تابستان 1405
صفحه 119-137

  • تاریخ دریافت 08 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 12 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 27 مهر 1404
  • تاریخ انتشار 01 تیر 1405