فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

واکاوی پیوند اعجاز روان‌شناختی قرآن و تربیت اخلاقیِ متربیان

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم قرآنی قم، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم ، ایران.
2 دانش آموخته کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم قرآنی قم، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم ، ایران.
چکیده
یکی از مباحث علوم قرآنی که توجه بسیاری از اندیشمندان این حوزه را به خود جلب کرده، بحث اعجاز قرآن کریم است.اعجاز قرآن کریم دارای جنبه‌های مختلفی از جمله ادبی، بیانی، علمی، تربیتی، ریاضی، اخلاقی، اجتماعی و روان‌شناختی است. در عصر حاضر، جنبۀ روان‌شناختی اعجاز قرآن به خاطر کاربردی بودنش مورد توجه قرار گرفته است.اعجاز روان‌شناختی، به معنای گزینش بهترین گزاره‌ها و آموزه‌ها برای هدایتِ بشر، با نظرداشت زوایای پنهان و پیچیده و هم‌خوان با روح انسان است. مباحث روان‌شناختی همواره تأثیر مستقیمی بر تربیت اخلاقی انسان داشته و رابطه‌ای غیر قابل انکار میان این دو برقرار است؛ تا آنجا که نقش مهمی در هدایت و رستگاری انسان ایفا می‌کند. این پژوهش با بهره‌گیری از روش توصیفی‌تحلیلی، با هدف تحلیل ظرفیت این گونه از اعجاز در تربیت اخلاقی متربیان بدین رهیافت رسیده است: قرآن کریم با آگاهی از شئون روان انسان و زوایای پنهان روح که مکشوفِ دانش نبوده است، مجموعه‌ای از مبادی و مفاهیم و اصول روانی را به‌ کار بسته تا گزاره‌های هدایتی را به پویاترین و ماناترین وجه ممکن، به متربیان منتقل کند و تربیت صحیح را در آنان نهادینه سازد. برای تربیت اخلاقی بر مبنای دلالت‌های اعجاز روان‌شناختی قرآن، باید سه سطحِ «تبیین کلان»، «استخراج و تفسیر» و «سطح اجرایی» مدّ نظر قرار گیرد. برای پیوند میان اعجاز روان‌شناختی و تربیت اخلاقی، می‌توان محورهایی نظیر روش سلبی نرم، اصلاح روشمند، نهادینه‌سازی و ماناسازی، اِعمال تکرار و تثبیت روان را مورد توجه قرار داد. اعجاز روان‌شناختی قرآن با تربیت اخلاقی متربیان پیوندی عمیق دارد و از این رهگذر، زمینه‌ساز شکل‌گیری فرهنگ و تمدن دینی می‌شود

چکیده تصویری

واکاوی پیوند اعجاز روان‌شناختی قرآن و تربیت اخلاقیِ متربیان
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Inquiry into the Relationship between the Psychological Inimitability of the Qurʾan and the Moral Education of Learners

نویسندگان English

rahman Oshriyeh 1
Reza Ranjbar 2
1 University of Sciences and Education of Holy Quran - Qom
2 Independent journalist
چکیده English

One of the topics in Qurʾanic sciences that has attracted the attention of many scholars in this field is the inimitability of the Holy Qurʾan. The inimitability of the Holy Qurʾan has various dimensions, including literary, rhetorical, scientific, educational, mathematical, moral, social, and psychological aspects. In the contemporary period, the psychological dimension of the Qurʾan’s inimitability has received particular attention because of its practical significance. Psychological inimitability refers to the selection of the best statements and teachings for guiding human beings, taking into account the hidden and complex dimensions of the human soul and their harmony with the human spirit. Psychological discussions have always had a direct impact on human moral education, and there is an undeniable relationship between the two, to the extent that they play an important role in human guidance and salvation. Using a descriptive-analytical method, this study aims to analyze the capacity of this type of inimitability in the moral education of learners. It concludes that the Holy Qurʾan, through its awareness of the dimensions of the human psyche and the hidden aspects of the soul that had not been uncovered by human knowledge, employs a set of psychological foundations, concepts, and principles in order to convey its guiding propositions to learners in the most dynamic and enduring manner possible and to institutionalize sound education within them. Moral education based on the implications of the psychological inimitability of the Qurʾan must take into account three levels: “macro-level explanation,” “extraction and interpretation,” and “implementation.” To establish the relationship between psychological inimitability and moral education, one may consider such axes as the soft negative method, methodical reform, institutionalization and stabilization, the use of repetition, and psychological consolidation. The psychological inimitability of the Qurʾan has a profound relationship with the moral education of learners and, through this relationship, paves the way for the formation of religious culture and civilization.

کلیدواژه‌ها English

Holy Qurʾan
psychological inimitability
learner
culture
civilization
قرآن مجید (رضایی اصفهانی، مترجم).
ابوزهره، محمد. (1418ق). المعجزۀ الکبری القرآن. دار الفکر العربی.
اتکینسون، ریتا و همکاران. (1378). زمینۀ روان‌شناسی (براهنی و دیگران، مترجم). رشد.
ایجی، عبدالرحمان بن احمد. (بی‌تا). المواقف فی علم الکلام. عالم الکتب.
ایزوتسو، توشیهیکو. (1378). مفاهیم اخلاقی - دینی در قرآن مجید (فریدون بدره‌ای، مترجم). نشر و پژوهش فرزان.
باقری، خدایار. (۱۳۹۰). فلسفۀ تعلیم و تربیت اسلامی. سمت.
بروجردی، سیدمحمدابراهیم. (1366). تفسیر جامع. صدر.
بنت‌الشاطی، عایشة عبدالرحمن. (بی‌تا). التفسیر البیانی للقرآن الکریم. دار المعارف.
بهشتی، محمد. (1386). مبانی تربیت در قرآن. پژوهشگاه فرهنگ و‌اندیشه اسلامی.
پارسافر، محمد. (1400). اخلاق و تمدن در قرآن. فصلنامۀ تمدن‌پژوهی دینی، ۲(۴)، 150-172.
جاحظ، عمرو بن بحر. (1424ق). الحیوان. دار الکتب العلمیة.
جوادی آملی، عبدالله. (1381). تفسیر موضوعی قرآن کریم. اسراء.
جوهری، اسماعیل بن حماد. (1376ق). تاج اللغة وصحاح العربیة (احمد عبدالغفور عطار، محقق). دار العلم للملایین.
حاجی‌باباییان امیری، محسن. (1390). روش‌های تربیت اخلاقی کاربردی در اسلام. انتشارات سروش.
حلّی، حسن بن یوسف بن المطّهر. (1422ق). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. مؤسسۀ نشر اسلامی.
رازی، محمد بن عمر. (1411ق). المحصل وهو محصّل أفکار المتقدمین والمتأخرین من الحکماء والمتعلمین. مکتبة دار التراث.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1332). مفردات فی غریب القرآن. المکتبة الرضویة.
رستگار، محمد. (1401). تربیت اخلاقی و تمدن‌سازی در پرتو آموزه‌های دینی. پژوهشگاه فرهنگ و ‌اندیشۀ اسلامی.
رضایی اصفهانی، محمدعلی. (1387). تفسیر قرآنی مهر. پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن.
رضایی اصفهانی، حسن. (1397). تمدن‌سازی در قرآن. مؤسسۀ فرهنگی معارف وحی.
زارع، علیرضا. (1402). نقش تربیت اخلاقی در نهادینه‌سازی فرهنگ دینی. مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
زبیدی، محمد مرتضی. (1386). تاج العروس من جواهر القاموس. دار الهدایة.
سادات، محمدعلی. (1393). اخلاق اسلامی. سمت.
سالاری‌فر، محمدرضا و همکاران. (1393). روان‌شناسی اجتماعی. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
شجاعی، محمدصادق. (1383). توکل به خدا: راهی به سوی حرمت خود و سلامت روان. انتشارات مؤسسۀ پژوهشی و آموزشی امام خمینی (ره).
صانعی، سیدمهدی. (1378). پژوهشی در تعلیم و تربیت اسلامی. دانشگاه فردوسی.
طباطبایى، سیدمحمدحسین. (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرسى، حسن بن فضل‏. (1412ق). تفسیر جوامع الجامع. مرکز مدیریت حوزۀ علمیۀ قم.
طبرسى، حسن بن فضل. (1372). مجمع البیان لعلوم القرآن. ناصرخسرو.
عباسی‌نژاد، محسن و همکاران. (1384). قرآن، روان‌شناسی و علوم تربیتی. بنیاد پژوهش‌های قرآنی حوزه و دانشگاه.
غامدی، عبدالرحمن بن حجر. (1418ق). مدخل إلی التربیة الاسلامیة. دار الخریجی للنشر والتوزیع.
غزالی، ابوحامد محمد. (بی‌تا). إحیاء علوم الدین. دار القلم.
فراهیدی، خلیل ابن احمد. (1419ق). العین (مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، محقق). موسسه دار الهجرة.
فیروزمهر، محمدمهدی. (1393). تربیت اخلاقی با نگاهی قرآنی. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
فیومی، احمد بن محمد. (بی‌تا). مصباح المنیر فی غریب شرح الکبیر للرافعی. منشورات دار الرضی.
قرائتی، محسن (1388). تفسیر نور. درس‌هایی از قرآن.
قرشی، سیدعلی‌اکبر. (1371). قاموس قرآن. دار الکتب الاسلامیة.
کاکیا، لیدا. (1381). نگرشی نو به تربیت جوان. تابان.
کاظمی‌پور، مهدی؛ و رضایی، زهرا. (1402). نقش الگوهای روانی-اخلاقی قرآن در فرایند فرهنگ‌سازی. فصلنامۀ دین و روان، ۶ (۱)، 60-75.
محمدی، حسین؛ و کریمی، الهام. (1401). تحلیل نقش روش‌های خودارزشیابی در تربیت اخلاقی با تأکید بر آموزه‌های اسلامی. فصلنامۀ پژوهش‌های اخلاقی، 15 (2)، 50-66.
مسائلی، احمدرضا. (1378). فلسفۀ اخلاق و علم اخلاق. انتشارات کانون پژوهش.
مسکویه، محمد بن یعقوب. (1412ق). تهذیب الأخلاق وتطهیر الأعراق.انتشارات بیدار.
مصطفوی، سیدحسن. (بی‌تا). التحقیق فی کلمات القرآن. دارالکتب العلمیة.
مطهری، مرتضی. (1373). تعلیم و تربیت در اسلام. انتشارات صدرا.
مطهری‌فر، محمدرضا. (1400). رویکرد روان‌شناختی در اعجاز قرآن. فصلنامۀ مطالعات اعجاز قرآن، 3(1)، 95- 117.
مک‌گراوه، فلیپ. (1387). خویشتن‌شناسی و عزت نفس (اقدس رضایی، مترجم). نسل نواندیش.
مکارم شیرازى، ناصر؛ و همکاران. (1371). تفسیر نمونه. دار الکتب الإسلامیة.
منطقی، مرتضی. (1379). روان‌شناسی تربیت. جهاد دانشگاهی.
نراقی، ملااحمد. (1385). معراج السعادۀ. طوبای محبت.
نصیری، سیده‌زینب؛ و حاجیان، حسن. (1401). بازخوانی اعجاز روان‌شناختی قرآن با رویکرد تمدنی. فصلنامۀ مطالعات تمدن اسلامی، 3(2)، 70-91.
یوسفی، اکرم؛ و همکاران. (1399). تأثیر روان‌شناختی آیات اخلاقی قرآن بر تربیت شخصیت. پژوهشنامۀ روان‌شناسی دین، ۷(۲)، 50- 76.
Gottman, J. M., & Silver, N. (1999). The Seven Principles for Making Marriage Work. Crown Publishing Group.
 

  • تاریخ دریافت 31 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 19 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 13 مرداد 1404
  • تاریخ انتشار 01 تیر 1405