فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

سیر تطور تاریخی تفسیر «ساق الله» در آرای مفسران متقدم و معاصر

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
مینا شمخی 1
زهره بابااحمدی میلانی 2
عارف مسعودیان 3
1 دانشیار گروه علوم قرآن وحدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.
2 استادیار گروه علوم قرآن وحدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.
3 دانشجوی کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.
10.22034/jksl.2025.532076.1478
چکیده
تفسیر آیاتی از قرآن کریم که به‌ظاهر واجد ویژگی‌های جسمانی برای خداوند است، همواره یکی از چالش‌برانگیزترین مباحث تفسیری بوده است. از جملۀ این آیات، آیۀ «یَوْمَ یُکْشَفُ عَنْ سَاقٍ وَیُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ فَلَا یَسْتَطِیعُونَ» (قلم:۴۲) است که واژۀ «ساق» در آن، محل تأمل و تفسیرهای گوناگون قرار گرفته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی‌تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، به بررسی تطور معنایی این تعبیر در تفاسیر فریقین دوره‌های متقدم و معاصر می‌پردازد و در پی پاسخ به این پرسش‌هاست: معانی مطرح‌شده برای «ساق» در هر دورۀ تفسیری کدامند؟ چه عواملی در پیدایش برداشت‌های نوین در روزگار معاصر نقش داشته است؟ آیا این تحولات را می‌توان با روش آماری Mann–Kendall تبیین کرد؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که در دورۀ متقدم، رویکردهای تثبیتی و معادمحور در تفسیر «ساق» غلبه داشته است؛ درحالی‌که در دورۀ معاصر و با گسترش نیازهای فکری و اجتماعی، گرایش‌های تأویلی متنوع‌تری پدید آمده که معانی نوینی مانند «اصل و حقیقت»، «نور الهی» و «ساق انسان» را شامل می‌شود؛ به‌ویژه در تفاسیر شیعی، زمینه‌های کلامی و فلسفی و اجتماعی در شکل‌گیری این معانی نقش مؤثر داشته است. همچنین مفسران معاصر کوشیده‌اند با بهره‌گیری از روش‌های عقلی و علمی و موضوعی، مفاهیم وحیانی را با مسائل نوین بشر پیوند دهند. در بخش پایانی، برای سنجش روند تاریخی تغییرات معنایی، از آزمون Mann–Kendall بهره گرفته‌ایم. نتایج این آزمون نشان داد که در هیچ‌یک از دوره‌ها، روند آماری معناداری وجود ندارد که ممکن است تحت تأثیر نوسانات گفتمانی، بازگشت‌ به دیدگاه‌های سنتی و گستره منابع شکل گرفته باشد.

چکیده تصویری

سیر تطور تاریخی تفسیر «ساق الله» در آرای مفسران متقدم و معاصر
کلیدواژه‌ها
سیر تطور تاریخی
ساق الله
مفسران متقدم
مفسران معاصر
آزمون Mann-Kendall
موضوعات

عنوان مقاله English

The Historical Evolution of the Interpretation of “Sāq Allah” in the Views of Classical and Contemporary Qur'anic Exegetes

نویسندگان English

Mina Shamkhi 1
Zohreh Babaahmadi Milani 2
Aref Masoudian 3
1 Associate Professor in Qur’anic and Hadith Sciences, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran
2 Assistant Professor, Department of Quranic and Hadith, shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran
3 Master’s Student in Qur’anic and Hadith Sciences, Shahid Chamran University of Ahvaz, , Ahvaz, Iran
چکیده English

The interpretation of Qurʾanic verses that seemingly attribute corporeal characteristics to God has long been one of the most challenging issues in Qurʾanic exegesis. Among such verses is the statement, “On the Day when the sāq shall be uncovered and they will be called to prostrate, but they will not be able to do so” (Q. 68:42), in which the term sāq has been the subject of diverse interpretations. Employing a descriptive-analytical approach based on library research, the present study investigates the historical development of the interpretation of this expression in the exegetical literature of both Sunni and Shiʿi scholars from the classical and contemporary periods. It seeks to answer the following questions: What meanings have been proposed for sāq in each exegetical period? Which factors have contributed to the emergence of new interpretations in the contemporary era? Can these developments be explained statistically through the Mann–Kendall test? The findings indicate that in the classical period, literalist and eschatological approaches dominated the interpretation of sāq. In contrast, the contemporary period, shaped by expanding intellectual and social concerns, witnessed the emergence of a wider range of interpretive approaches, introducing meanings such as “origin and ultimate reality,” “divine light,” and “the human leg.” These developments are particularly evident in Shiʿi exegesis, where theological, philosophical, and social considerations have significantly influenced the formation of new interpretations. Contemporary exegetes have also sought to relate Qurʾanic concepts to modern human concerns through rational, scientific, and thematic methods of interpretation. Finally, the historical trajectory of these semantic developments was examined using the Mann–Kendall test. The results revealed no statistically significant trend across the examined periods, suggesting that the observed variations may have been influenced by shifts in exegetical discourse, renewed attention to traditional interpretations, and the diversity of available sources.

کلیدواژه‌ها English

historical evolution, Sāq Allāh, classical exegetes, contemporary exegetes, Mann&‌‌‌‌‌‌ndash
Kendall test
قرآن کریم.
ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمن بن محمد.(1419ق). تفسیر القرآن العظیم. مکتبة نزار مصطفی الباز.
ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی. (1425ق). تذکرة الأریب فی تفسیر الغریب‏. دار الکتب العلمیة.
ابن‌حموش، مکی. (1429ق). الهدایة إلى بلوغ النهایة. جامعة الشارقه‏.
ابن‌عاشور، محمدطاهر.(1420ق). تفسیر التحریر والتنویر. مؤسسة التاریخ العربی.
ابن‏عباس، عبدالله.(1413ق). غریب القرآن فى شعر العرب‏. مؤسسة الکتب الثقافیة.
ابن‏عطیه، عبدالحق بن غالب.‏ (1422ق). المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز. دار الکتب العلمیة.
ابن‌منظور، محمد بن ‌مکرم.(1414ق). لسان العرب. دار صادر.
ابوالفتوح رازى، حسین بن على.‏ (1408ق). روض الجنان وروح الجنان فی تفسیر القرآن‏. آستان قدس رضوى.
ابوذر قلمونی، عبد المنعم ‌بن ‎حسین. (1430ق). ماذا تعرف عن الله؟. مکتبة الصفا.
ازهری، محمد‌ بن احمد. (بی‌تا). تهذیب اللغة. دار إحیاء التراث العربی.
بخاری، محمد بن اسماعیل. (1422ق). صحیح بخاری. دار طوق النجاة.
بروجردی، محمدابراهیم. (1366). تفسیر جامع. کتابخانه صدر.
بغوی، حسین بن مسعود. (1420ق). تفسیر بغوی. دار إحیاء التراث العربی.
پاکتچی، احمد. (1389). تاریخ تفسیر قرآن کریم. انجمن علمی دانشجویی الهیات دانشگاه امام صادق (ع).
تفتازانی، سعدالدین. (1409ق). شرح المقاصد. شریف رضی.
جزایرى، ابوبکر جابر. (1416ق). أیسر التفاسیر لکلام العلى الکبیر. مکتبة العلوم والحکم‏.
حائرى طهرانى، على. (1338). ‏ مقتنیات الدرر. دار الکتب الإسلامیة.
حجازى، محمد محمود.(1413ق). التفسیر الواضح‏. دار الجیل‏.
حسینى همدانى، محمد.(1404ق). انوار درخشان در تفسیر قرآن‏. لطفى‏.
دمیجی، خالد بن ‌عبدالله. (1431ق). آیات العقیدة التی قد یوهم ظاهرها التعارض. دار الفضیلة.
ذهبی، محمد حسین.(بی‌تا). التفسیر والمفسرون. مکتبة وهبة.
رضا، محمد رشید.(1414ق). تفسیر المنار. دار المعرفة.
رضایى اصفهانى، محمدعلى‏.(1387). تفسیر قرآن مهر. پژوهش‌هاى تفسیر و علوم قرآن‏.
زبیدی، مرتضی.(1414ق). تاج العروس. دار الفکر.
زبیدى، ماجد ناصر.(1428ق). التیسیر فی التفسیر للقرآن بروایة أهل البیت. دار المحجة البیضاء.
زحیلى، وهبه‏. (1411ق). التفسیر المنیر فی العقیدة والشریعة والمنهج‏. دار الفکر.
زمخشری، محمود بن عمر. (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل وعیون الأقاویل فى وجوه التأویل‏. دار الکتاب العربی.
سبحانی، جعفر.(بی‌تا). أصول الحدیث وأحکامه فی علم الدرایة. دار إحیاء التراث العربی.
سقاف، علوی بن عبدالقادر. (1426ق). صفات الله عز وجل الواردة فی الکتاب والسنة. دار الهجرة.
سمرقندى، نصر بن محمد. (1416ق). تفسیر السمرقندى‏. دار الفکر.
شاه‏عبدالعظیمى، حسین.‏ (1363). تفسیر اثنى‌عشرى‏. میقات.
شریف الرضى، محمد بن‌ حسین‏. (1406ق). تلخیص البیان فی مجازات القرآن‏. دار الأضواء.
شمخی، مینا.(1391). مکاتب ظاهرگرا در تفسیر قرآن. پژوهش‌های زبانشناختی قرآن، 1(1)، 95-116.
شمس‌الدینی مطلق، کمیل؛ بداشتی، علی الله؛ و سلطانی، مصطفی. (1398). تحلیل لوازم و پیامدهای دیدگاه سلفیه در معناشناسی صفات خبری. پژوهشنامۀ مذاهب اسلامی، 6(12)،56-74.
صابونى، محمد على.‏ (1421ق). صفوة التفاسیر. دار الفکر.
صادقی تهرانی، محمد.(1419ق). البلاغ فى تفسیر القرآن بالقرآن‏. مکتبة محمد الصادقی الطهرانی.
صافى، محمود. (1418ق). الجدول فی إعراب القرآن وصرفه وبیانه مع فوائد نحویة هامة. دار الرشید.
صدیق‏حسن‏خان، محمدصدیق‏.(1420ق). فتح البیان فى مقاصد القرآن‏. دار الکتب العلمیة.
صنعانی، عبدالرزاق بن همام. (1411ق). تفسیر القرآن العزیز. دار المعرفه.
طباطبایى، سیدمحمدحسین‏. (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن‏. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبری، محمد بن ‌جریر. (1412ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. دار المعرفة.
طنطاوی، محمد سید.(1997م). التفسیر الوسیط للقرآن الکریم‏. نهضة مصر.
طوسى، محمد بن ‌حسن‏.(بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن‏. دار إحیاء التراث العربی.
طیب، عبدالحسین‏.(1369). أطیب البیان فی تفسیر القرآن‏. اسلام.
عاملى، ابراهیم‏. (1360). تفسیر عاملى‏. کتابفروشى صدوق‏.
فراء، یحیى بن زیاد.(1980م). معانى القرآن‏. الهیئة المصریة العامة للکتاب‏.
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب. (1426ق). القاموس المحیط. موسسة الرسالة.
قاسمى، جمال‏الدین.‏ (1418ق). محاسن التأویل‏. دار الکتب العلمیة.
قرشى بنابى، على‏اکبر.(1375ش). تفسیر أحسن الحدیث‏. بنیاد بعثت‏.
قشیرى، عبدالکریم بن هوازن.‏ (2000م). لطائف الإشارات‏. الهیئة المصریة العامة للکتاب‏.
قمی، علی بن ابراهیم. (1363). تفسیر قمی. دار الکتاب.
ماتریدى، محمد بن ‌محمد.(1426ق). تأویلات أهل السنة. دار الکتب العلمیة.
ماردینی، فاطمه. (1430ق). التفسیر والمفسرون. بیت الحکمة.
ماوردی، علی بن محمد.(بی‌تا). النکت والعیون‏. دار الکتب العلمیة.
محتسب، عبدالمجید عبدالسلام. (1402ق). اتجاهات التفسیر فی العصر الراهن. مکتبة النهضة الاسلامیة.
محمدی شیخی، قباد؛ و فریدونپور، طیبه.(1396). بررسی میزان کارآمدی مبانی حکمت متعالیه در تبیین صفات خبری مربوط به مبدأ. اندیشۀ نوین دینی، 13(48)، 77-92.
مدرسى، محمدتقى‏.(1419ق). من هدى القرآن‏. دار محبی الحسین‏.
مصطفی، ابراهیم؛ زیات، احمد؛ عبدالباقر، حامد؛ نجار، محمد. (1410ق). المعجم الوسیط. دار الدعوة.
معرفت، محمدهادی. (1379). تفسیر و مفسران. موسسه فرهنگی التمهید.
مغنیه، محمدجواد.(1424ق). تفسیر الکاشف‏. دار الکتاب الإسلامی.
مقاتل بن سلیمان.(1423ق). تفسیر مقاتل بن سلیمان. دار إحیاء التراث العربی.
مکارم شیرازى، ناصر. (1371). تفسیر نمونه‏. دار الکتب الإسلامیة.
میبدی، ابوالفضل رشیدالدین.(1371). کشف الأسرار وعدة الأبرار. امیر کبیر.
میدانی، عبدالرحمن حسن حبنکه.‏ (1361). معارج التفکر ودقائق التدبر. دار القلم.
نووی، محمد.(1417ق). مراح لبید لکشف معنى القرآن المجید. دار الکتب العلمیة.
نهاوندی، محمد. (1386). نفحات الرحمن فى تفسیر القرآن‏. موسسة البعثة.
نیشابوری، مسلم.(بی‌تا). صحیح مسلم. دار إحیاء التراث العربی.
هوارى، هود بن ‌محکم.‏ (1426ق). تفسیر کتاب الله العزیز. دار البصائر.
یزیدى، عبدالله بن یحیى.‏ (1405ق). غریب القرآن وتفسیره‏. عالم الکتب.

  • تاریخ دریافت 10 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 15 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 20 شهریور 1404
  • تاریخ انتشار 01 تیر 1405