فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

اختلاف معنایی «اهل‌الکتاب، الذین اوتوا الکتاب و الذین آتیناهم الکتاب» در قرآن؛ معناشناسی و سیر نزول

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
الهام آقادوستی 1
محمدرضا ستوده نیا 2
1 دانش آموخته دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات معارف اهل بیت، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران .
2 دانشیار علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات معارف اهل بیت، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
10.22034/jksl.2025.513676.1450
چکیده
«اهل کتاب» در آیات قرآن، با عناوین مختلف «أوتوا الکتاب»، «أهل الکتاب» و «آتیناهم الکتاب» خطاب شده‌اند. کشف اختلاف معنایی بین این سه اصطلاح در قرآن که در نگاه اول، معنایی مشترک دارند، مسئلۀ اصلی این مقاله است نویسنده سعی کرده است با روش توصیفی‌تحلیلی و با کمک مؤلفه‌های معنایی و کاربرد این عبارات در سیر نزول آن را بررسی و ارزیابی کند. درنهایت نتیجه چنین شد که عنوان «الذین آتیناهم الکتاب» در مرتبه‌ای والا، گروهی از احبار و علمای اهل‌ کتاب را مدنظر قرار می‌دهد که حضور آن‌ها عمدتاً در مکه بود. این گروه، نبوت پیامبر و حقانیت قرآن را تصدیق کردند و بدان ایمان آوردند. در مرتبۀ نازل‌تر «الذین أوتوا الکتاب» قرار دارند که حضورشان در آیات مدنی پررنگی است. آن‌ها گروهی از علما و اشراف فاسق اهل کتاب بودند که با وجود علم به حقانیت اسلام، به کتمان آن پرداختند. دلیل بر این قول نیز همنشینی «الذین أوتوا الکتاب» با واژگانی همچون علم، معرفت، میثاق، بینه و کتمان است. «أهل الکتاب» نیز مجموعه‌ای از این دو گروه، به علاوۀ عموم اهل کتاب بودند که شامل مؤمنان و کافران می‌شدند و به اذعان قرآن، تابع علما و بزرگانشان بودند. این گروه نیز همچون گروه دوم در طول دوران نزول سوره‌های مدنی قرآن حضور داشتند.
کلیدواژه‌ها
أهل الکتاب
الذین أوتوا الکتاب
الذین آتیناهم الکتاب
قرآن
معناشناسی

موضوعات

عنوان مقاله English

Semantic Differences among Ahl al-Kitāb, alladhīna ūtū al-kitāb, and alladhīna ātaynāhum al-kitāb in the Qur’an:A Semantic Inquiry and Chronological Analysis of Revelation

نویسندگان English

Elham Aghadoosti 1
Mohammadreza Sotoudehnia 2
1 PhD Graduate in Qur’anic and Ḥadīth Sciences, Faculty of Theology and ʿAhl al-Bayt Studies, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
2 Associate Professor of Qur’anic and Ḥadīth Sciences, Faculty of Theology and ʿAhl al-Bayt Studies, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
چکیده English

In the Qur’an, the People of the Book are addressed through several expressions-alladhīna ūtū al-kitāb, Ahl al-Kitāb, and alladhīna ātaynāhum al-kitāb. Identifying the semantic distinctions among these terms, which may appear synonymous at first glance, constitutes the main question of this study. Using a descriptive-analytical method, and examining the semantic components and chronological usage of the expressions across Makkan and Madinan revelation, the study analyzes their nuanced differences. The findings indicate that alladhīna ātaynāhum al-kitāb refers to an elevated group of learned members of the People of the Book-primarily present in Makkah-who affirmed the prophethood of Muḥammad (ṣ) and believed in the Qur’an. In contrast, alladhīna ūtū al-kitāb, occurring predominantly in Madinan verses, designates a group of corrupt scholars and elites who, despite knowing the truth of Islam, concealed it. This is supported by their frequent association with terms such as knowledge, recognition, covenant, clear proof, and concealment. Ahl al-Kitāb, meanwhile, encompasses both groups in addition to the general population of the People of the Book-believers and disbelievers alike-who, according to the Qur’an, followed their religious authorities. This group also appears extensively in Madinan contexts.

کلیدواژه‌ها English

Ahl al-Kitāb
alladhīna ūtū al-kitāb
alladhīna ātaynāhum al-kitāb
Qur&‌‌rsquo
an
semantics
قرآن کریم
ابن‌هشام الحمیری. (بی‌تا). سیرة ابن‌هشام. مکتبه عبدالرووف سعد.
ابن‌عاشور، محمدطاهر.(1420ق). التحریر والتنویر. مؤسسة التاریخ العربی.
ابن‏عطیه، عبدالحق بن غالب.‏ (1422). المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز. دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون‏.
ابن‏کثیر، اسماعیل بن عمر. (1419). تفسیر القرآن العظیم. (محمدحسین‏ شمس الدین، محقق). دار الکتب العلمیة.
ابن‌هشام، ابو محمد عبدالملک. (1355). السیرة النبویة. مطبعه المصطفی البابی الحلبی وأولاده.
ابوحیان، محمد بن یوسف. (1420). ‏البحر المحیط فى التفسیر. (محمد جمیل صدقی، محقق). دار الفکر.
احمدنژاد، امیر؛ زهرا کلباسی. (1396). بررسی تفسیری سیر تعامل پیامبر اکرم با اهل کتاب. فصلنامۀ مطالعات تفسیری، 8(29)، 19– 38.
آقادوستی، الهام؛ و امیر احمدنژاد و رضا شکرانی. (1403). بازسازی تاریخی فضای تعامل پیامبر با اهل کتاب در مکه با تکیه بر آیات قرآن [پایان‌نامۀ دکتری منتشرنشده]. دانشگاه اصفهان.
آلوسى، محمود بن عبدالله.‏ (1415)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی‏. دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون‏.
بغوى، حسین بن مسعود. (1420). تفسیر البغوى المسمى معالم التنزیل. (عبد الرزاق‏ مهدی، محقق). دار إحیاء التراث العربی‏.
بیضاوى، عبدالله بن عمر. (1418). أنوار التنزیل وأسرار التأویل. دار إحیاء التراث العربی‏.
ثعلبى، احمد بن محمد. (1422). الکشف والبیان‏. (ابو محمد بن عاشور، محقق). دار إحیاء التراث العربی‏.
حویزى، عبدعلى بن جمعه.‏ (1415). تفسیر نور الثقلین‏. اسماعیلیان.‏
راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین ‌بن محمد. (1412ق). المفردات فی غریب القرآن. (عدنان داودی، محقق). دار العلم.
زمخشری، محمود بن عمر. (1407). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل وعیون الأقاویل فی وجوه التأویل (مصطفی حسین احمد، مصحح). دارالکتب العربی.
سلیمانی، عبدالرحیم. (1394). معیار شمول عنوان اهل کتاب در قرآن مجید. پژوهش‌های فقهی، 11(2)، 412-389.
Doi:10.22059:JORR.2015.55619
سمرقندى، نصر بن محمد. (1416). تفسیر السمرقندى المسمى بحر العلوم‏. ( عمر عمروی، محقق). دار الفکر.
سیوطى، عبدالرحمن بن ابى‏بکر. (1404). الدر المنثور فى التفسیر بالمأثور. کتابخانه آیت الله العظمى مرعشى نجفى( ره).
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرانى، سلیمان بن احمد. (2008). التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم (الطبرانى). دار الکتاب الثقافی‏.
طبرسی، فضل بن حسن. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن (هاشم رسولی محلاتی، مصحح). ناصرخسرو.
طبرى، محمدبن جریر. (1412). جامع البیان فى تفسیر القرآن. دار المعرفة.
طوسى، محمد بن حسن. (بی‌تا).‏ التبیان فی تفسیر القرآن (احمد حبیب‏ عاملی، مصحح). دار إحیاء التراث العربی.
فخر رازی، محمد بن عمر.(1420). التفسیر الکبیر. دار إحیاء التراث العربی.
قرطبی، محمد بن ‌احمد. (1364). الجامع لأحکام القرآن. ناصرخسرو.
قمى، على ‌بن ابراهیم. ‏(1363). تفسیر قمی (طیب موسوى جزایرى، محقق). دار الکتاب.
کهن، ابراهام. (1382). گنجینه‌ای از تلمود. اساطیر.
لطفی، سیدمهدی؛ و میرسعیدی، سمانه. (1394). معناشناسی واژۀ کتاب در قرآن بر پایۀ روابط همنشینی. پژوهش‌های زبان شناختی قرآن، 4(2)، 137 – 158.
مشهدى، محمد بن محمدرضا (1368). تفسیر کنز الدقائق وبحر الغرائب. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى. سازمان چاپ و انتشارات‏.
مقاتل بن سلیمان. ‏(1423). تفسیر مقاتل بن سلیمان‏ (عبدالله محمود شحاته، محقق). دار إحیاء التراث العربی‏.
مهروش، فرهنگ. (1399). بنی‌اسرائیل، دائرة المعارف بزرگ اسلامی. مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
نسفى، عمر بن محمد. (1376). تفسیر نسفى( عزیز الله‏ جوینى، مصحح). انتشارات سروش‏.
واحدى، على‌ بن احمد. (1411). اسباب نزول القرآن. دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون.

  • تاریخ دریافت 25 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 15 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 22 اردیبهشت 1404
  • تاریخ انتشار 01 دی 1404