فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

الگوی خلافت تا عهد از منظر قرآن‌کریم

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانشیار علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
خداوند متعال برای اولین‌بار در آیۀ 30 سورۀ بقره به مسئلۀ خلافت و در آیۀ 124 این سوره به مسئلۀ امامت و بحث «عهد» اشاره فرموده است. به نظر می‌رسد در آیات 30 تا 124 سورۀ بقره سیری تحولی دیده می‌شود؛ به این ترتیب که خداوند متعال از انسان به‌عنوان «خلیفه» و سپس «امام» یاد و درنهایت به واژۀ «عهد» اشاره می‌کند. این موضوع به معنای تقدم زمانی یا مکانی این دو نیست، بلکه نشان‌دهندۀ مراتب وجودی و معنوی انسان است. محقق در این پژوهش در نظر دارد با مطالعۀ تفاسیر قرآن کریم، نسبت به تبیین چگونگی این سیر تحول اقدام و الگوی مرتبط را ارائه کند. روش تحقیق «تحلیل زمینه‌ای» و نوع تحقیق کاربردی است و جامعۀ آماری آن آیات 30 تا 124 سورۀ بقره است. به‌منظور تجزیه‌وتحلیل کیفی داده‌ها و استخراج الگو، از نرم‌افزارهای اکسل و مکس‌کیودا استفاده شده است. اهم یافته‌های اصلی این پژوهش دو محور کلیدی را نشان می‌دهد: نخست آنکه مفاهیم «خلافت»، «امامت» و «عهد» با دقتی زبانی و مفهومی در قرآن ارائه شده‌اند؛ دوم آنکه مقولۀ «قَوْل» به‌عنوان یک ابزار تحلیلی، برای تبیین فرضیۀ «خلافت تا عهد» از اهمیت بنیادینی برخوردار است. شواهد این اهمیت در گفت‌وگوهای متعددی از جمله گفت‌وگوی خداوند با موسی (ع)، موسی (ع)  با بنی‌اسرائیل، خداوند با یهودیان و فرشتگان و درنهایت، گفت‌وگوی خداوند با آدم (ع) نمود یافته است. نتایج پژوهش نشان‌دهندۀ 42 مقولۀ مهم در الگوی مدنظر، ازجمله وفادار ماندن به میثاق الهی، پرهیز از ریاکاری و تفرقه‌افکنی در مسائل دینی، تفکر و تعقل در برابر قدرت و حکمت و معجزات الهی، اعتماد به اراده و حکمت الهی، صبر و شکرگزاری و پرهیز از کفر و نافرمانی است.

چکیده تصویری

الگوی خلافت تا عهد از منظر قرآن‌کریم
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

From Khilāfah to ʿAhd: A Qur’anic Model of Conceptual Transformation

نویسندگان English

Somayeh Kerdari 1
Abolfazl Khoshmanesh 2
1 PhD Candidate in Quranic and Hadith Studies, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Associate Professor of Quranic and Hadith Studies, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

The Almighty God refers for the first time to the notion of khilāfah in Q 2:30 and to imāmah and the concept of ʿahd in Q 2:124. A transformative progression can be identified across Q 2:30–124: God characterizes the human being initially as “khalīfah,” then as “imām,” and ultimately associates this development with the term “ʿahd.” This ordering does not indicate chronological or spatial precedence; rather, it reflects ascending degrees of human existential and spiritual perfection. This study seeks to clarify the nature of this progression by examining classical and contemporary Qur’anic commentaries and by formulating a coherent model of the khilāfah-to-ʿahd transition. The research adopts a grounded-theory methodology and is applied in nature; the dataset consists of Q 2:30–124. Qualitative analysis and model extraction were carried out using Excel and MAXQDA. The core findings highlight two central points: first, that the concepts of khilāfah, imāmah, and ʿahd are presented in the Qur’an with precise linguistic and conceptual intentionality; and second, that the category of qawl serves as a fundamental analytical key for unpacking the proposed model. The significance of qawl becomes evident across several dialogues, including God’s address to Moses (ʿa), Moses exchanges with the Children of Israel, Gods discourse with the Jews and the angels, and finally, His speech with Adam (ʿa). The research identifies forty-two major thematic categories within this model, such as fidelity to the divine covenant, avoidance of hypocrisy and sectarian discord, reflection upon divine power, wisdom, and miracles, trust in Gods will and wisdom, patience and gratitude, and abstention from disbelief and disobedience.

کلیدواژه‌ها English

an
divine khilāfah
Qur&‌‌‌‌‌rsquo
anic dialogue patterns
qawl
ʿahd
قرآن کریم (محمدمهدی فولادوند، مترجم).
ابن‌درید، محمد بن حسن. (۱۴۲۶ ق). جمهرة اللغة. مؤسسة الطبع والنشر التابعة للأستان الرضویة.
ابن‌فارس، أحمد. (۱۴۰۴ ق). معجم مقاییس اللغة. مکتب الإعلام الاسلامی.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم (۱۴۱۴ ق). لسان العرب. دار صادر.
ابوالفتوح رازی، حسین بن علی‏. (1408 ق). روض الجنان وروح الجنان فی تفسیر القرآن. آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی‏.
آلوسی، محمود بن عبدالله. (1415 ق). ‏روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی‏. دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون‏.
آملی، سیدحیدر. (۱۴۲۲ ق). تفسیر المحیط الأعظم والبحر الخضم. سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
امین، نصرت‏بیگم‏. (-13). تفسیر مخزن العرفان در علوم قرآن. انجمن حمایت از خانواده‌های بی‌سرپرست اصفهان.
باقلانی، ابوبکر. (۱۹۸۷ م). تمهید الأوائل وتلخیص الدلائل. موسسة الکتب الثقافیة.
حسینی تهرانی، سیدهاشم. (۱۳۶۵). توضیح المراد. انتشارات مفید.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ ق). المفردات فی غریب القرآن. دار العلم الدار الشامیة.
ربانی گلپایگانی، علی. (1390). امامت در بینش اسلامی. مؤسسه بوستان کتاب.
رشید رضا، محمد. (1414 ق). تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار. ‏دار المعرفة.
رضایی اصفهانی، محمدعلی. (1393). تفسیر قرآن مهر. نسیم حیات.
زمخشری، محمود بن عمر. (1407 ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل وعیون الأقاویل فی وجوه التأویل‏. دار الکتاب العربی‏.
سبزواری، هادی بن مهدی. (1421 ق). شر ح نبراس الهدی فی أحکام الفقه وأسرارها (محسن بیدارفر، محقق). بیدار.
سهروردی، شهاب‌الدین. (1375). مجموعۀ مصنفات شیخ اشراق. (هانری کربن، سیدحسین نصر، نجف‌قلی حبیبی، محققان). مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صادقی تهرانی، محمد. (1406 ق). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن والسنة. فرهنگ اسلامی‏.
صافی، محمود. (1418 ق). الجدول فی إعراب القرآن وصرفه وبیانه. دار الرشید.
طالقانی، سیدمحمود. (1362). پرتوی از قرآن. شرکت سهامی انتشار.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (۱۴۱۷ ق). المیزان فی تفسیر القرآن. دفتر انتشارات اسلامی جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه قم.
طبرسی، فضل بن حسن. (1408 ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. دار المعرفۀ.
طریحی، فخر الدین. (۱۳۷۵). مجمع البحرین. کتابفروشی مرتضوی.
طوسی، محمد بن حسن. (بی تا). التبیان فی تفسیر القرآن. دار إحیاء التراث العربی.
عسکری، مرتضی. (1412 ق). معالم المدرستین. مؤسسة البعثة.
فراهیدی، خلیل بن أحمد. (1410 ق). کتاب العین. نشر هجرت.
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب. (1415 ق). القاموس المحیط. دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
قرائتی، محسن. (1388). تفسیر نور. مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.
مجلسی، محمدتقی. (1414 ق). لوامع صاحبقرانی. اسماعیلیان.
مصطفوی، حسن. (۱۳۶۰). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مکارم شیرازی، ناصر. (1371). تفسیر نمونه. دار الکتب الإسلامیة.
یزدی مطلق (فاضل)، محمود. (۱۳۸۱). امامت‌پژوهی بررسی دیدگاه امامیه، معتزله و اشاعره. دانشگاه علوم اسلامی رضوی.

  • تاریخ دریافت 15 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 14 فروردین 1404
  • تاریخ پذیرش 07 اردیبهشت 1404
  • تاریخ انتشار 01 دی 1404