فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

سیر باطنی موسی(ع) در آیینه اسفار اربعه؛ در پرتو تفسیر انفسی داستان موسی و خضر

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم قرآنی اصفهان، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، اصفهان، ایران.
2 استادیار علوم قرآن و حدیث ، دانشکده علوم قرآنی اصفهان، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، اصفهان، ایران.
چکیده
این مقاله با تأکید بر تفسیر انفسی و تطبیق داستان موسی و خضر با مراتب اسفار اربعۀ ملاصدرا، تلاش دارد افقی نوین در فهم عرفانی این داستان قرآنی بگشاید. در این سیر، موسی نماد نفس و خضر نماد ولایت، مسیری روحانی را طی می‌کنند که از جدایی از دنیا و حرکت به‌سوی حقیقت آغاز می‌شود و به معرفتی قدسی منتهی می‌گردد. روش پژوهش توصیفی، تحلیلی و تطبیقی است. ابتدا عناصر نمادین و وقایع این داستان تحلیل و سپس با چهار سفر عرفانی تطبیق داده می‌شود. موسی در سفر اول (از خلق به حق)، با یافتن استاد کامل و رفع حجاب‌ها، از کثرت به وحدت می‌رسد؛ در سفر دوم (با حق در حق)، با فنای در ولایت به کمال الهی دست می‌یابد؛ در سفر سوم (از حق به خلق)، با مشاهدۀ اعمال خضر، حکمت الهی را درمی‌یابد و با بینشی تازه به هدایت قومش می‌پردازد؛ در سفر چهارم (با حق در خلق)، به تجلیات حق در عالم خلق پی می‌برد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که داستان موسی و خضر از منظر تفسیر انفسی، فراتر از یک حکایت تاریخی، الگویی برای سیروسلوک عرفانی است که با اسفار اربعه همخوانی دارد. این تطبیق نه‌تنها درک عمیق‌تر معارف قرآنی را ممکن می‌سازد، بلکه ابعاد جدیدی از سفر روحانی انسان را به‌سوی کمال الهی و حقیقت مطلق باز می‌کند. درنتیجه، پژوهش حاضر می‌تواند به فهم بهتر مسیر تکامل روحی و ارتباط آن با آموزه‌های اسلامی کمک نماید.

چکیده تصویری

سیر باطنی موسی(ع) در آیینه اسفار اربعه؛ در پرتو تفسیر انفسی داستان موسی و خضر
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Esoteric Journey of Mūsā (AS) in the Mirror of al-Asfār al-Arbaʿa: An Anfusī Interpretation of the Qur’anic Narrative of Mūsā and Khidhr

نویسندگان English

zahra Khalilian 1
Reza Saadatnia 2
1 M.A. Graduate in Qur’anic Sciences and Ḥadīth, Faculty of Qur’anic Sciences of Isfahan, University of Qur’ān and ʿUlūm al-Maʿārif, Isfahan, Iran
2 Assistant Professor, Department of Qur’anic Sciences and Ḥadīth, Faculty of Qur’anic Sciences of Isfahan, University of Qur’ān and ʿUlūm al-Maʿārif, Isfahan, Iran
چکیده English

This article, by emphasizing the esoteric (anfusī) interpretation and aligning the story of Mūsā and Khidhr with Mullā adrā’s al-Asfār al-arbaʿa, seeks to open a new horizon in the mystical understanding of this Quranic narrative. In this spiritual journey, Mūsā symbolizes the self (nafs) and Khidhr represents walāyah, and together they traverse a spiritual path that begins with detachment from the world and movement toward the Truth, culminating in sacred knowledge. The research method is descriptive, analytical, and comparative. First, the symbolic elements and events of the story are analyzed, and then they are aligned with the four mystical journeys. In the first journey (from creation to the Truth), Mūsā reaches unity after finding the perfect master and removing veils; in the second journey (with the Truth in the Truth), he attains divine perfection through annihilation in walāyah; in the third journey (from the Truth to creation), by witnessing Khidhr’s actions, he comprehends divine wisdom and returns with a renewed vision to guide his people; and in the fourth journey (with the Truth in creation), he perceives the manifestations of the Truth within the created world. The findings show that, from an esoteric perspective, the story of Mūsā and Khidhr-beyond being a historical narrative-functions as a model for mystical journeying that harmonizes with al-Asfār al-arbaʿa. This alignment not only deepens the understanding of Quranic teachings but also illuminates new dimensions of the human spiritual path toward divine perfection and ultimate truth. Thus, the present study contributes to a clearer understanding of spiritual development and its relationship with Islamic teachings.

کلیدواژه‌ها English

story of Mūsā and Khidhr
inward (anfusi) exegesis
al-Asfār al-arbaʿa
قرآن کریم (محمدمهدی فولادوند، مترجم).
آملی، سید حیدر. (۱۴۲۲ق). تفسیر المحیط الأعظم و البحر الخضمّ (محسن موسوی تبریزی، مصحح). وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
آملی، سیدحیدر. (1381). جلوۀ دیدار؛ جامع الأسرار ومنبع الأنوار (یوسف ابراهیمیان، مترجم). رسانش.
ابن‌عربی، محی‌الدین. (۱۹۷۸م). تفسیر القرآن الکریم (مصطفى غالب، محقق). دار الأندلس.
ابن‌عربی، محی‌الدین. (1994م). فتوحات مکیة. دار إحیاء التراث العربی.
ابن‌عربی، محی‌الدین. (۱۴۲۲ق). تفسیر ابن‌ عربی؛ تأویلات عبد الرزاق (مصطفی رباب، مصحح). دار احیاء التراث العربی.
بیدارفر، محسن. )۱۳۸۵.( مقدمۀ شرح منازل السائرین (عبدالرزاق کاشانی، مؤلف). بیدار.
تلمسانی، سلیمان. (۱۳۷۱). شرح منازل ‌السائرین إلی الحق المبین. افست.
جوادی آملی، عبدالله. (1392). تفسیر انسان به انسان (محمدحسین الهی‌زاده، محقق). اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (1393). عمل عرفانی در پرتو علم وحیانی. اسراء.
حسن‌زادۀ آملی، حسن. (1387). شرح فارسی الأسفار الاربعة. بوستان کتاب.
حسن‌زادۀ آملی، حسن. )۱۳۷۵ق). نصوص الحکم بر فصوص‌الحکم. رجاء.
حمویه، سعدالدین. (۱۳۶۲). المصباح فی التصوف (نجیب مایل هروی، مصحح). مولی.
خمینی، روح‌الله. (1378). تفسیر سورۀ حمد. مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، روح‌الله. (1388). تفسیر قرآن برگرفته از آثار امام خمینی (سیدمحمدعلی ایازی، مصحح). عروج.
خمینی، روح‌الله. (۱۳۸۶) الف. شرح دعاء السحر. مؤسسۀ تنظیم آثار.
خمینی، روح‌الله. (۱۳۸۶) ب. مصباح الهدایة إلی الخلافة والولایة. مؤسسۀ تنظیم آثار.
سمنانی، علاءالدوله. (۱۳۶۹). مصنفات فارسی علاءالدولۀ سمنانی (نجیب مایل هروی، مصحح). علمی و فرهنگی.
صدرالدین شیرازى، محمد. (‌1981م‌). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة.‌ دار احیاء التراث العربی.
صدرالدین شیرازى، محمد. (1392). الحکمة المتعالیه‌‌ فی‌الأسفار‌العقلیة ‌الأربعة (محمد خواجوی، مترجم). مولی.
صدرالدین شیرازى، محمد. (1363). اسرار الآیات (محمد خواجوی، مترجم). مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صدرالدین شیرازى، محمد. (1354). المبدأ والمعاد. انجمن حکمت.
صمدی آملی، داوود. (1398) الف. شرح دروس معرفت نفس. روح و ریحان.
صمدی آملی، داوود. (1398) ب. شرح رسالۀ انسان کامل از دیدگاه نهج‌البلاغه. روح و ریحان.
صمدی آملی، داوود. (1384). شرح دفتر دل حسن‌زادۀ آملی. نبوغ.
عین‌القضات، عبدالله. (۱۳۷۷). تمهیدات (عفیف عسیران، مصحح). منوچهری.
فرغانی، سعیدالدین. (۱۳۵۷). مشارق‌ الدراری؛ شرح تائیۀ ‌ابن‌فارض (جلال‌الدین آشتیانی، تعلیقات). دانشگاه ‌فردوسی.
قطب، ابراهیم حسین. (۱۳۸۹). التصویر الفنی فی القرآن (زاهد ویسی، مترجم) آراس.
قمشه‌ای، محمدرضا. (۱۳۷۸). مجموعۀ آثار محمدرضا قمشه‌ای؛ حکیم صهبا (حامد ناجی؛ خلیل بهرامی، محقق). کانون پژوهش.
قیصری، داوود. (1425 ق). شرح القیصری علی تائیة ابن ‌الفارض. دار الکتب العلمیة.
قیصری، داوود. (۱۳۷۵). شرح فصوص‌الحکم (جلال‌الدین آشتیانی، مصحح). علمی و فرهنگی.
کاشانی، عبدالرزاق. (1381). اصطلاحات الصوفیة (مجید هادی‌زاده، مصحح). حکمت.
کاشانی، عبدالرزاق. (1393). تأویلات قرآن کریم (جواد هاشمی علیا، مترجم). مولی.
کاشانی، عبدالرزاق. (1370). شرح فصوص الحکم. بیدار.
گنابادی، سلطان محمد. (1372). تفسیر بیان السعادة فى مقامات العبادة (رضا خانی؛ محمد ریاضی، مترجم). سر الاسرار.
میبدی، ابوالفضل. (۱۳۷۶). کشف‌ الأسرار و عدة الأبرار (علی‌اصغر حکمت، مصحح). امیرکبیر.
نجم‌الدین رازی، ابوبکر. (۱۳۷۴). مرصاد العباد. علمی و فرهنگی.

  • تاریخ دریافت 22 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 11 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 17 دی 1403
  • تاریخ انتشار 01 دی 1404