فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

بررسی روش های معصومان در استناد به قرآن، با هدف ترویج فرهنگ قرآنی در جامعه

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
محمد محقق
استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ علوم قرآنی اصفهان، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران .
10.22034/jksl.2025.485894.1404
چکیده
جایگاه قرآن و اهل‌بیت این دو یادگار پیامبر ص و اهمیت تمسک به آن دو برای گمراه نشدن پس از ایشان، بر مسلمانان پوشیده نیست. پیامبر در قرآن به عنوان اسوۀ حسنه معرفی شده و به تبع آن اهل‌بیت ع نیز در جایگاه وصایت و جانشینی بعد از پیامبر، از این منزلت برخوردارند. از سوی دیگر، قول و عمل معصومان مستند به قرآن است و ایشان به شیوه‌هایی که بررسی و تبیین خواهد شد، به قرآن استناد کرده‌اند. این پژوهش با هدف بررسی انواع استناد و شیوه‌های معصومان در استناد به قرآن، با روش توصیفی‌تحلیلی سامان یافته و به دنبال روشن ساختن نقش این استناد در توسعۀ فرهنگ قرآن در جامعه است. استنادهای معصومان به ظاهر قرآن (اعم از نهی، عام، خاص، مفهوم و استثنای آن)، یا به باطن آن است و در برخی موارد به تعمیم قرآن و گاهی به مجموع آیات دربارۀ یک موضوع استناد کرده‌اند. ره‌آورد این پژوهش آن است که اهل‌بیت ع با روش‌هایی مانند استناد ابتدایی، استناد در بحث و مناظره و استناد در پاسخ به سؤال، سخن یا عمل خود را به قرآن مستند ساخته‌اند. این حجم از استناد و تنوع آن، نشانه‌ای بر فرهنگ‌سازی این سیره برای شیعیان است. تبیین صحیح این سیره برای پیروان اهل‌بیت ع ، انگیزه‌ای برای تأسی به ایشان در محور قرار دادن قرآن در زندگی و مستندسازی گفتار و کردار خود به قرآن است. 

چکیده تصویری

بررسی روش های معصومان در استناد به قرآن، با هدف ترویج فرهنگ قرآنی در جامعه
کلیدواژه‌ها
استنادهای قرآنی
استناد به قرآن
روش‌های استناد به قرآن
فرهنگ قرآنی
روایات تفسیری
گونه‌شناسی روایات تفسیری
تفسیر روایی

موضوعات

عنوان مقاله English

An Analytical Study of the Methods Used by the Infallibles in Referencing the Qur'an to Promote Qur'anic Culture in Society

نویسنده English

Mohammad Mohaqqeq
Assistant Professor, Department of Qurʾanic and Hadith Sciences, Isfahan Branch, University of Qurʾanic Sciences and Teachings, Qom, Iran.
چکیده English

The status of the Qur'an and the Ahl al-Bayt-two enduring legacies of the Prophet (peace be upon him)-and the importance of adherence to them to avoid deviation are well established among Muslims. The Prophet is introduced in the Qur’an as an exemplary model (uswatun ḥasanah), and the Ahl al-Bayt (peace be upon them), as his successors, are likewise seen as guides. Their words and actions are firmly grounded in the Qur’an, and they referred to it in diverse ways, which this study seeks to examine and explain. This descriptive-analytical study aims to identify the various modes of Qur’anic referencing employed by the Infallibles and to clarify how these methods contributed to the promotion of Qur’anic culture in society. The Infallibles referenced both the outward meanings of the Qur’an (including prohibitions, general and specific statements, implications, and exceptions) and its deeper dimensions. In some cases, they generalized Qur’anic content or referred to all verses concerning a specific theme. The findings show that the Ahl al-Bayt referenced the Qur’an through preliminary invocation, dialectical argumentation, and in response to questions. The abundance and variety of such references reflect a deliberate cultural strategy to normalize Qur’anic engagement among the Shiʿa. A clear explanation of this tradition can inspire followers of the Ahl al-Bayt to emulate them by centering the Qur’an in their lives and substantiating their speech and actions with it.

کلیدواژه‌ها English

Qur’anic Citations
Citing the Qur’an
Methods of Qur’anic Citation
Qur’anic Culture
Interpretive Traditions
Typology of Tafsīr Narratives
Narrated Exegesis
قرآن کریم.
ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی. (1404ق). تحف العقول (علی‌اکبر غفاری، مصحح). جامعه مدرسین.
ابن‌فارس، احمد بن فارس بن زکریا. (1404ق). معجم مقاییس اللغه (محمد هارون عبد السلام، محقق). مکتب الاعلام الاسلامی.
اسعدی، محمد؛ و همکاران. (1390). آسیب‌شناسی جریا‌ن‌های تفسیری. پژوهشگاه حوزه ودانشگاه
بابائی، علی‌اکبر. (1390). مکاتب تفسیری. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
باهنر، محمدجواد. (1371). فرهنگ انقلاب اسلامی. دفتر نشر فرهنگ اسلامی
بحرانی، سید هاشم بن سلیمان. (1415ق). البرهان فی تفسیر القرآن (محققان بنیاد بعثت واحد تحقیقات اسلامی، محققان و مصححان). مؤسسة البعثه.
برقی، احمد بن محمد بن خالد. (1371ق). المحاسن (جلال‌الدین محدث، مترجم). دار الکتب الاسلامیه.
بروجردی، آقا حسین. (1386). جامع أحادیث الشیعه (جمعی از محققان، مصححان). فرهنگ سبز.
بروجردی، حسین بن رضا. (1416ق). تفسیر الصراط المستقیم‏، (مولانا بروجردی غلامرضا، محقق). انصاریان
ثقفى، ابراهیم بن محمد بن سعید بن هلال‏. (1410ق). الغارات (عبد الزهرا حسینی، مترجم). دار الکتب الاسلامی
جمعی از نویسندگان، (1392). دایرةالمعارف قرآن کریم. بوستان کتاب.
حداد عادل، غلامعلی. (1382). دانشنامه جهان اسلام (حسن طارمی راد، معاون علمی). بنیاد دایرةالمعارف اسلامی.
حر عاملی، محمد بن حسن. (1376). الفصول المهمة فی اصول الائمه (تکمله الوسائل) (محمد بن محمد حسن القائینی، محقق). مؤسسه معارف اسلامی امام رضا (ع).
خرمشاهی، بهاءالدین. (1381) دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی. دوستان
خویی، ابوالقاسم. (1430ق). البیان فی تفسیر القرآن. مؤسسة احیاء آثار الامام الخویی.
درزی، قاسم؛و فرامرز قراملکی، احد. (1399). روش‌شناسی مطالعات میان‌رشته‌ای قرآنی. دانشگاه امام صادق G.
(دهخدا ، علی اکبر. (1377). لغت نامه. دانشگاه تهران.
رجبی، محمود. (1383). روش تفسیر قرآن (علوم قرآنی4). پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
رضایی اصفهانی، محمدعلی. (1393) منطق تفسیر قرآن. مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر. (1421ق). الاتقان فی علوم القرآن. (زمرلی فوز احمد، محقق). دار الکتاب العربی.
شریف الرضی، محمد بن حسین. (1406ق). خصائص الأئمة(A) (خصائص أمیر المؤمنینG) (محمدهادی امینی، محقق و ویراستار). آستان قدس رضوی.
شریف الرضی، محمد بن حسین. (1414ق). نهج البلاغه (للصبحی صالح، محقق). هجرت.
شهیدی، جعفر. (1378). (ترجمه نهج اللبلاغه). شرکت انتشارات علمی و فرهنگی
صادقی تهرانی، محمد. (1406ق). الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن و السنه‏. فرهنگ اسلامی.
صدوق، محمد بن علی. (1385). علل الشرایع. کتابفروشی داوری.
صدوق، محمد بن علی. (1413ق). من لا یحضره الفقیه (علی‌اکبر غفاری، مصحح). جامعه مدرسین.
طباطبایی، محمدحسین. (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسة الاعلمی للمطبوعات
طوسی، محمد بن الحسن. (1407 ق). تهذیب الأحکام (خرسان حسن الموسوی، محقق). دار الکتب الاسلامیه.
طیب حسینی، سیدمحمود و همکاران. (1396). تفسیرشناسی مبانی، منابع، قواعد، روش‌ها و گرایش‌ها. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
عاملی، محمد بن حسن. (1376) الفصول المهمة فی أصول الأئمة (تکملة الوسائل). (محمد بن محمد الحسین القائینی، محقق و مصحح). مؤسسه معارف اسلامی امام رضا (ع).
عیاشی، محمد بن مسعود. (1380 ق). تفسیر العیاشی، (سید هاشم رسولی محلاتی، محقق). المطبعة العلمیه.
فتاحی‌زاده فتحیه، رضی بهابادی بی‌بی‌سادات، معتمد لنگرودی، فرشته. (۱۳۹۶). کارکردهای تفسیری استنادهای قرآنی در خطبه‌های حضرت زهرا (س). نشریه علمی مطالعات تفسیری، 8 (30)، 23ـ42.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی (علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، مصحح). الاسلامیه.
کیخا، فاطمه؛ و پودینه، شهناز. (1399). مفهوم‌شناسی فرهنگ در قرآن وبررسی آیات مربوط به فرهنگ، هفتمین همایش علمی پژوهشی توسعه و ترویج علوم تربیتی و روانشناسی ایران.
مجلسی، محمدباقر. (1403ق). بحار الانوار (جمعی از محققان، محققان). دار احیاء التراث العربی.
مجلسی، محمدباقر. (1404ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول (سیدهاشم رسولی محلاتی، مصحح)‏. دار الکتب الاسلامیه.
مدیر شانه‌چی، کاظم. (1362). علم الحدیث و درایة الحدیث، جامعه مدرسن حوزه علمیه قم.
مفید، محمد بن محمد. (1413ق). الفصول المختاره (علی میرشریفی، مصحح). کنگره شیخ مفید.
مفید، محمد بن محمد. (1413ق). الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، کنگره شیخ مفید.
مؤدب، سیدرضا. (1390الف). روش‌های تفسیر قرآن. دانشگاه قم.
مؤدب، سیدرضا. (1390ب). مبانی تفسیر قرآن. دانشگاه قم.
هاشمی رفسنجانی، علی‌اکبر. (1383). فرهنگ قرآن (پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، محقق). بوستان کتاب.
عروسی حویزی، عبد علی بن جمعه. (1415ق). تفسیر نور الثقلین (سیدهاشم رسولی محلاتی، مصحح). اسماعیلیان.

  • تاریخ دریافت 07 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 19 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 30 دی 1403
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1404