فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

تحلیلی بر رذیلت‌های تمدنی؛ با تأکید بر موضوع حسادت و آثار کلان اجتماعی آن در سورۀ بقره

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
نسیبه رضایی 1
بی بی سادات رضی بهابادی 2
حبیب الله بابایی 3
1 دانش‌آموختۀ دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.
3 دانشیار گروه مطالعات تمدنی و اجتماعی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران.
10.22034/jksl.2025.477845.1392
چکیده
برخی بیماری‌های قلبی بیماری‌های فردی است که امتداد کلان اجتماعی پیدا نمی‌کند؛ اما بسیاری از این بیماری‌ها مانند حسادت، با امتداد در جامعه و آلوده کردن آن، موجب شکاف در نظام مناسبات انسانی و اختلال در شکل‌گیری تمدن می‌شود. در این پژوهش با رویکردی الهیاتی و استفاده از روش استنتاجی پرسش‌محور از آیات قرآن، به این سؤال پاسخ داده شد که طیّ چه مکانیسمی، کلان‌شدگی مؤلفۀ ضدّ اخلاقی حسادت در اجتماع و تمدن صورت می‌گیرد و مخلّ مناسبات انسانی می‌شود؟ حسادت یا «بغی»، عامل اصلی نزاع اشراف اقوام با پیامبران و انکار آنان و ردّ قوانین الهی است. جایگزینی قوانین الهی با قوانین بشری موجب غلبۀ انسان‌محوری به جای خدامحوری، ترجیح اصالت عقل و تجربه بر اصالت وحی و سقوط انسان از انسانیت و کمالات اخلاقی در سطح جهانی شده است. شکل‌گیری تمدن با دو نوع تهدید بیرونی و درونی از ناحیۀ حسادت مواجه است: یکی حسادت کفار به مؤمنان که تلاش می‌کنند مسلمانان را به ارتداد بکشانند و از آن‌ها بهره‌کشی کنند و دیگری حسادت مؤمنان به مؤمنان که موجب انباشتگی کینه، نفرت، بدخواهی، خودمحوری و گسستگی در بین گروه‌های مختلف انسانی می‌شود و وحدت تمدنی و نظم اجتماعی را بر هم می‌زند. این پیامدها وقتی شدت می‌یابد که خواص یک جامعه به این رذیلۀ اخلاقی مبتلا باشند.

چکیده تصویری

تحلیلی بر رذیلت‌های تمدنی؛ با تأکید بر موضوع حسادت و آثار کلان اجتماعی آن در سورۀ بقره
کلیدواژه‌ها
بغی
حسادت
رذیلت تمدنی
نظام مناسبات انسانی
نظم اجتماعی

موضوعات

عنوان مقاله English

An Analysis of Civilizational Vices: Focusing on Envy and Its Macro-Social Consequences in Sūrat al-Baqarah

نویسندگان English

nasibeh rezaei 1
Bībī Sadat Raza Bahabadi 2
Ḥabibullah Babaei 3
1 PhD in Qur’anic and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Al-Zahra University, Tehran, Iran.
2 Associate Professor, Department of Qur’anic and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Al-Zahra University, Tehran, Iran .
3 Associate Professor, Department of Civilizational and Social Studies, Islamic Sciences and Culture Academy, Qom, Iran.
چکیده English

Some spiritual illnesses are confined to the individual and do not have wider repercussions. However, many-such as envy-extend into society, polluting it and disrupting the system of human relations, thereby impeding the development of civilization. This study, using a theological approach and inferential, question-based analysis of Qur’anic verses, explores the mechanisms by which the anti-ethical element of envy expands socially and undermines civilizational order. In the Qur’an, envy-referred to as baghy-is identified as the root of aristocratic resistance to prophets, the rejection of divine laws, and the substitution of human legislation for divine ordinance. This shift results in anthropocentrism over theocentrism, the elevation of reason and experience over revelation, and the degradation of human morality and dignity on a global scale. The formation of civilization is threatened both externally and internally by envy: externally, through the envy of disbelievers toward Muslims, leading to efforts to exploit and turn them away from their faith; and internally, through the envy of believers toward each other, which breeds resentment, hatred, selfishness, and division among human groups, thereby weakening social unity and civilizational order. These effects are especially detrimental when elites of a society are afflicted by this moral vice.

کلیدواژه‌ها English

Baghy (Aggression)
Envy
Civilizational Vice
Human Relational System
Social Order
قرآن کریم.
آبشناس، عماد. (16/08/1403). چرا کشورهای عربی در حمایت از فلسطینی‌ها کوتاهی می‌کنند؟
https://B2n.ir/j70084
ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی.(1956م). مناقب آل ابی‌طالب. مطبعة الحیدریة.
ابن‌منظور، محمد‌ بن مکرم.(1414ق). لسان‌العرب (جمال‌الدین میردامادی، محقق). دارالفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
ابن‌هشام، عبدالملک.(1375ق). السیرة‌ النبویة (مصطفی السقا و همکاران، محقق). مصطفی البابی الحلبی و أولاده.
عبدالوهاب، احمد.(1401ق). حقیقة التبشیر بین الماضی والحاضر. مکتبة وهبة.
ازهری، محمد بن احمد.(1421ق). تهذیب اللغة. دار إحیاء التراث العربی.
اندلسی، احمد بن ‌محمد.(1407ق). العقد الفرید (عبدالمجید الترحینی، محقق). دار الکتب العلمیة.
بابابی، حبیب‌الله؛ و مرادی، فاطمه.(1400). فرایند تکوین «خیر کبیر» (خوانشی تمدنی از آیۀ سنبله در قرآن کریم).مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی، 4(1)، 347-374.
https://doi.org/10.22070/nic.2021.14502.1100
بابایی، حبیب‌الله.(1399). تنوع و تمدن در اندیشۀ اسلامی. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
بابایی، حبیب‌الله.(1403). درآمدی بر مسئله‌شناسی تمدنی جهان اسلام. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
بابایی، حبیب‌الله.(1403). درآمدی بر تفسیر تمدنی قرآن. پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
برزگر، کیهان.(1383). ایران و عراق جدید: چالش‌ها و فرصت‌های پیش رو. تحقیقات خصوصی و کیفری، 4(1)، 37-56.
بهشتی، احمد.(1382). اسلام و اومانیسم. کلام اسلامی، 11(47)، 16-45.
تستا، گی و ژان.(1379). تاریخ تفتیش عقاید (غلامرضا افشاری، مترجم). انتشارات جامعۀ ایرانیان.
تستری، محمدتقی.(1410ق). قاموس الرجال.جامعۀ مدرسین.
تسخیری، محمدعلی.(1383). غرب و خیزش اسلامی با نگاهی ویژه به کتاب آیندۀ اسلام و غرب (شیرین هانتر). اندیشۀ انقلاب اسلامی، 4(10)، 5-32.
تمیمی آمدی، عبدالواحد بن‌ محمد.(1410ق). غررالحکم ودرر الکلم. دار الکتاب الاسلامی.
التمیمی، عزام؛ و الأحمر، جعفر. (1403). شبکة الحوار، برنامۀ مراجعات. 15/08/1403.
ثقفی کوفی، ابراهیم بن محمد.(1395). الغارات. انجمن آثار ملی.
جوادی آملی، عبدالله.(1372). شریعت در آینۀ معرفت. مرکز نشر فرهنگی رجا.
جوادی آملی، عبدالله.(1381). تسنیم. اسراء.
حرّانی، ابن‌شعبه.(1363ش). تحف العقول (علی‌اکبر غفاری، مصحح). مؤسسۀ نشر اسلامی.
حسین، ممدوح.(1416ق). مدخل إلی تاریخ حرکة التنصیر. دار عمّار.
حلی، حسن ‌بن ‌یوسف.(1411ق). کشف الیقین. وزارت ارشاد.
خمینی، روح‌الله.(1380). شرح چهل حدیث. مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
دینوری، ابن‌قتیبه.(1363). الإمامه والسیاسة. انتشارات شریف رضی.
شلبی، عبدالودود.(1409ق). الزحف إلی مکه: حقائق ووثائق عن مؤامرة التنصیر فی العالم الإسلامی. الزهراء للإعلام العربی.
صدر، سیدرضا (1378). حسد (سیدباقر خسروشاهی، به کوشش). بوستان کتاب.
صدوق، محمد بن علی.(1362). خصال. جامعۀ مدرسین.
صدوق، محمدبن‌علی.(1404ق). عبون أخبار الرّضا. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
صدوق، محمدبن‌علی.(بی‌تا). معانی الأخبار (علی‌اکبر غفاری، محقق). دار النشر.
طباطبایی، سیدمحمدحسین.(1390). اصول فلسفه و روش رئالیسم. صدرا.
طباطبایی، سیدمحمدحسین.(1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. دفتر انتشارات اسلامى جامعۀ‏ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم‏.
طبرسی، ابومنصور احمد بن علی.(1416ق). الاحتجاج (شیخ ابراهیم بهادری و محمد هادی، محققان). قم: دار الأسوة.
طبرسی، فضل ‌بن ‌حسن.(1372). مجمع‌ البیان لعلوم القرآن. انتشارات ناصرخسرو.
طبری، محمد بن ‌جریر.(1879م). تاریخ الأمم والملوک. بریل.
طریحی، فخرالدین ‌بن ‌محمد.(1375). مجمع‌البحرین (احمد حسینی‌اشکوری، محقق). مرتضوی.
طوسی، محمد بن ‌حسن.(1414ق). الأمالی (مؤسسة البعثة، محقق). دار الثقافة.
طوسی، محمد بن‌ حسن.(بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. دار إحیاء التراث العربی‏.
علی، جواد.(1980م). المفصل فی تاریخ العرب قبل الإسلام.مکتبة النهضة.
فخر رازی، محمد بن ‌عمر.(1420ق). مفاتیح الغیب. دار إحیاء التراث العربی.
قرائتی، محسن.(1383). تفسیر نور. مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
قرشی بنابی، علی‌اکبر.(1412ق). قاموس قرآن. دار الکتب الاسلامیة.
قنبری، آیت.(1383). نقش خواص و عوام در انقلاب اسلامی. حصون، 1(2)، 66-109.
القیومی المقری، احمد بن ‌محمد.(1418ق). المصباح المنیر (یوسف شیخ محمد، محقق). المکتبة العصریة.
کلینی، محمد بن ‌یعقوب.(1362). روضة کافی (علی‌اکبر غفاری، محقق). دار الکتب الاسلامیه.
کلینی، محمد بن ‌یعقوب.(1407ق). کافی (علی‌اکبر غفاری و همکاران، محقق). دار الکتب الاسلامیة.
گیلانی، عبدالرزاق.(1400). مصباح الشریعة ومفتاح الحقیقة، احادیث منسوب به امام صادق (ع). اعلمی.
مجلسی، محمدباقر.(1403ق). بحار الأنوار‌الجامعة ‌لدرر أخبار الأئمة الأطهار (ابراهیم میانجی و همکاران، محقق). دار احیاء التراث العربی.
مشکینی ‌اردبیلی، علی.(1382). تحریر المواعظ العددیة (علی احمدی میانجی، شارح). الهادی.
مفید، محمد بن ‌محمد.(1413ق). الأمالی (حسین استادولی، علی‌اکبر غفاری، محققان). کنگرۀ شیخ مفید.
مکارم شیرازی، ناصر و همکاران.(1374). نمونه. دارالکتب الاسلامیةه.
منصوری، کریم .(20/08/1403). حسادت و ریشه های آن از نگاه قرآن.                                                  https://B2n.ir/m72595
نراقی، احمد بن محمدمهدی.(1378). معراج السعادة. انتشارات هجرت.
النمله، علی بن ابراهیم.(1410ق). الاستشراق فی خدمة التنصیر والیهودیة. مجله جامعة محمد بن سعود الإسلامیة، 2(3)، 237-357.
النمیری البصری، ابن‌شبّه.(1410ق). تاریخ المدینة المنورة (فهیم محمد شلتوت، محقق). دار الفکر.
نیکنام عربشاهی، محمد.(1395). تاریخ صحیح اسلام. آرمان نسل نو.
هاشمی، سیدحسین و همکاران.(1396). انسان، امنیت پایدار در اومانیسم و مکتب امام خمینی(ره). انسان‌پژوهی دینی، 14(38)، 165-186.
https://doi.org/10.22034/ra.2018.29952
هانتر، شیرین. (1380). آینده اسلام و غرب: برخورد تمدن­ها یا هم­زیستی مسالمت­آمیز؟. (همایون مجد. مترجم). فروزان روز.
هیم ماکبی(1411ق). بولس و تحریف المسیحیة (سمیرة عزمی الزین، مترجم). المعهد الدولی للدراسات الإنسانیة.

  • تاریخ دریافت 22 شهریور 1403
  • تاریخ بازنگری 07 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 12 دی 1403
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1404