فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

تحلیل فرآیند نهادینه‌سازی و تثبیت نماز در جامعه بر اساس ترتیب نزول سوره‌ها

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران
3 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.
چکیده
نماز از محوری‌ترین مناسک عبادی اسلام و از لوازم اصلی دینداری است. سوره‌های قرآن در دوره‌های مکی و مدنی با سازوکار مشخصی به ترویج نماز پرداخته و سعی کرده‌اند آن را به‌تدریج در جامعه نهادینه‌سازی کنند. توجه به مراحل تبلیغ نماز در جامعه از آغاز اسلام در مکه تا پایان تثبیت آن در مدینه، الگوی مشخصی را نشان می‌دهد که می‌تواند در امور علمی و تبلیغی قابل استفاده باشد. پژوهش حاضر با توجه به سیر نزول سوره‌های قرآن در مکه و مدینه و با کاربست روش توصیفی‌تحلیلی به این نتیجه رسیده است که قرآن کریم، فرآیند فرهنگ‌سازی و گفتمان‌سازی نماز را از فرد شروع می‌کند و سپس وارد مراحل خانوادگی و اجتماعی می‌شود؛ پس از آن، کارکردهای نماز را در جامعه برمی‌شمارد و آن‌گاه به آسیب‌شناسی و آفت‌زدایی از مسائل مربوط به آن می‌پردازد؛ به‌علاوه، پس از تثبیت نماز در جامعه، همچنان به تبیین اهمیت و کارکردهای آن پرداخته و به شبهات و دشمنی‌های رسانه‌ای مخالفان در این زمینه پاسخ می‌دهد. این پژوهش به طور کلی، مراحل پنج‌گانه‌ای را جهت نهادینه‌سازی و تثبیت نماز از آغاز تا پایان نزول قرآن شناسانده است که عبارت است از: 1. معرفی نماز به‌مثابۀ آیینی معرفتی‌اخلاقی و مناسکی؛ 2. فرهنگ‌سازی نماز در سطوح فردی و اجتماعی؛ 3. گفتمان‌سازی و کارکردگرایی با محوریت نماز؛ 4. جامعه‌سازی دینی و اخلاقی در پرتو نماز؛ 5. آسیب‌شناسی و آفت‌زدایی از جامعۀ دینی و نمازگزار. دربارۀ زمان‌بندی هر یک از این مراحل باید گفت که معرفی نماز از همان ابتدای دورۀ مکی صورت گرفته و پس از آن، مراحل فرهنگ‌سازی و گفتمان‌سازی به‌ترتیب در میانه و پایان دورۀ مکی به وقوع پیوسته است. مرحلۀ جامعه‌سازی، در کشاکش آماده شدن مسلمانان برای هجرت به مدینه و تشکیل حکومت اسلامی پی‌ریزی شده و در آغاز دورۀ مدنی نیز همچنان به صورتی جدّی ادامه پیدا کرده است. درنهایت در پایان دورۀ مدنی، مرحلۀ آسیب‌شناسی و آفت‌زدایی به صورتی مفصل تبیین شده و بر تثبیت دین قیّم با محوریت نماز تأکید گردیده است.

چکیده تصویری

تحلیل فرآیند نهادینه‌سازی و تثبیت نماز در جامعه بر اساس ترتیب نزول سوره‌ها
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

An Analytical Study of the Institutionalization and Consolidation of Prayer in Society Based on the Chronological Order of Quranic Surahs

نویسندگان English

Abdolhadi Feghhizadeh 1
Mojtaba Mohammadi Anvigh 2
Farzad Dehghani 3
1 Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ilam University , Ilam, Iran.
3 Associate Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran.
چکیده English

Prayer (ṣalāh) is one of the most central ritual practices in Islam and a fundamental requirement of religious commitment. The Qur'an, throughout both the Meccan and Medinan periods, promotes prayer through a structured process aimed at gradually institutionalizing it within society. Observing the stages of promoting prayer-from its initial introduction in Mecca to its full establishment in Medina-reveals a clear model that can be utilized in educational and missionary contexts. This study, using a descriptive-analytical method and based on the chronological order of Quranic revelation, concludes that the Qur'an begins with individual-focused discourse, then progresses through familial and societal dimensions. It highlights the communal functions of prayer, addresses related challenges and impediments, and continues to emphasize its value and respond to adversarial propaganda even after its institutionalization. The research identifies five developmental stages in this process: 1- Introduction of prayer as a cognitive-ethical and ritual practice; 2- Promotion of prayer culture on individual and societal levels; 3- Establishment of discourse and functionalism centered around prayer; 4- Religious and ethical nation-building through prayer; 5- Diagnosis and resolution of challenges facing the religious community and prayer observance.The first stage began early in the Meccan period, followed by the stages of cultural promotion and discourse in the middle and later parts of the same period. Nation-building was initiated during the transition to Medina and was emphasized in the early Medinan period. Finally, during the late Medinan period, the Qur'an presented a detailed stage of diagnostic and corrective engagement, affirming the consolidation of the upright religion with prayer at its core.

کلیدواژه‌ها English

Cultural Normalization of Prayer
Institutionalization of Prayer
Religious Community-Building
Chronological Revelation
Meccan and Medinan Phases
قرآن کریم(سیدعلی موسوی گرمارودی، مترجم).
نهج البلاغه(سیدعلی موسوی گرمارودی، مترجم).
ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد(1419ق). تفسیر القرآن العظیم. مکتبة نزار مصطفی الباز.
ابن بابویه، محمد بن علی(1364). ثواب الاعمال وعقاب الاعمال. الشریف الرضی.
ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی(1422ق). زادالمسیر فی علم التفسیر. دارالکتاب العربی.
ابن سلیمان، مقاتل(1423ق). تفسیر مقاتل بن سلیمان. دار إحیاء التراث العربی.
ابن عطیه، عبدالحق بن غالب(1422ق). المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز. دارالکتب العلمیة.
ابن منظور، محمد بن مکرم(بی‌تا). لسان العرب. دارالفکر.
امین، نصرت‌بیگم(بی‌تا). تفسیر مخزن العرفان در علوم قرآن. بی‌نا.
آلوسی، محمود بن عبدالله(1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن. دارالکتب العلمیة.
برقی، احمد بن محمد بن خالد(1370ق). المحاسن. دار الکتب الاسلامیة.
بلاذری، احمد بن یحیی بن جابر(1417ق). أنساب الأشراف. دار الفکر.
بهجت‌پور، عبدالکریم(1390). همگام با وحی. سبط النبی.
بهجت‌پور، عبدالکریم(1392). تفسیر تنزیلی(به ترتیب نزول). پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
ثعلبی، احمد بن محمد(1412ق). الکشف و البیان. دار إحیاء التراث العربی.
زرقانی، محمد عبدالعظیم(بی‌تا). مناهل العرفان. دار احیاء التراث العربى‏.
سیوطی، جلال الدین(1421ق). الإتقان فی علوم القرآن. دار الکتاب العربی.
سیوطی، جلال الدین(1404ق). الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور. کتابخانۀ عمومی آیت الله العظمی مرعشی نجفی(ره).
صادقی تهرانی، محمد(1406ق). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن والسنة. فرهنگ اسلامی.
صالح، صبحی(1406ق). مباحث فی علوم القرآن. الشریف الرضی.
طباطبایی، محمدحسین(1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرانی، سلیمان بن احمد(2008م). التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم. دار الکتاب الثقافی.
طبرسی، فضل بن حسن(1372ش). مجمع البیان لعلوم القرآن. ناصرخسرو.
طبری، محمد بن جریر(1387ق). تاریخ الأمم والملوک (تاریخ الطبری). دار التراث.
طبری، محمد بن جریر(1412ق). جامع البیان فی تفسیرالقرآن. دار المعرفة.
طوسی، محمد بن حسن(بی‌تا). التبیان فی تفسیرالقرآن. دار إحیاء التراث العربی.
طیب، عبدالحسین(1369). أطیب البیان فی تفسیر القرآن. اسلام.
فراهیدی، خلیل بن احمد(1409ق). کتاب العین. مؤسسة دارالهجرة.
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب(1415ق). القاموس المحیط. دارالکتب العلمیة.
قرشی، علی‌‌اکبر(1375)، تفسیر احسن الحدیث. بنیاد بعثت.
قمی، علی بن ابراهیم(1363). تفسیر القمی. دارالکتاب.
کلینی، محمد بن یعقوب(1407ق). الکافی (علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، محققان). تهران دار الکتب الإسلامیة.
متقی هندی، علی بن حسام الدین(1409ق). کنز العمّال فی سنن الاقوال والافعال. مؤسسة الرسالة.
مجلسی، محمدباقر(1403ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. دار إحیاء التراث العربی‏.
معرفت، محمدهادی(1388). تاریخ قرآن. سمت.
مکارم شیرازی، ناصر(1374). تفسیر نمونه. دارالکتب الإسلامیه.
نکونام، جعفر(1380). درآمدی بر تاریخ‌گذاری قرآن. هستی‌نما.
واحدی، علی بن احمد(1415ق). الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز. دارالقلم.
یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب(بی‌تا). تاریخ الیعقوبی. دار صادر.
 

  • تاریخ دریافت 19 شهریور 1403
  • تاریخ بازنگری 27 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 19 آبان 1403
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1404