فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

بازخوانی داستان حضرت ابراهیم (ع) در قرآن کریم بر پایۀ نقش‌مایه‌ها

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
بتول علامت ساز 1
احمد زارع زردینی 2
کمال صحرایی اردکانی 2
سیدمحمد موسوی بفروئی 2
1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه میبد، میبد، ایران.
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه میبد، میبد، ایران.
10.22034/jksl.2024.436501.1313
چکیده
 یکی از گونه‌های پرکاربرد سخن در قرآن کریم، قصه است. قصص قرآن کریم گنجینه‌ای بس غنی از معارف ایمانی و اخلاقی و رفتاری است که آن‌ها را در عمل مجسم می‌کند و به تصویر می‌کشد تا قابلیت «تأسی» و «اقتدا» را برای دیگران مهیا سازد. ازسوی دیگر، در یک بازخوانی جامعه‌ساز از قصص انبیا در قرآن، اولین گام‌ها یافتن مضامین پرتکرار در روایت خداوند از آموزه‌ها و عملکرد انبیای الهی در قرآن کریم است. رویکردهای مضمون شناسی در دانش‌های ادبی، از جمله روایت‌شناسی، ابزارهای علمی دارای رَوایی و پایایی ارائه نموده است که می‌تواند به ما در این مسیر یاری رساند. براین‌اساس، نوشتار حاضر با روش توصیفی‌تحلیلی و با الگوی کاربست عنصر نقش‌مایه در دانش روایت‌شناسی، بخشی از داستان حضرت ابراهیم (ع) در قرآن کریم را بازخوانی کرده است. یافته‌های پژوهش نشان از نقش‌مایه‌هایی همچون تثبیت نگرش عقلانی تمدن‌ساز در پرتو نقش‌مایۀ محاجّه، تثبیت کوشش و مجاهدت در بسط امر تمدنی با نقش‌مایۀ ابتلا و دغدغۀ تداوم تمدنی در نسل‌های آینده با نقش‌مایۀ دعا برای فرزندان در داستان ابراهیم (ع) دارد.

چکیده تصویری

بازخوانی داستان حضرت ابراهیم (ع) در قرآن کریم بر پایۀ نقش‌مایه‌ها
کلیدواژه‌ها
قرآن کریم
خوانش تمدنی متون دینی
داستان ابراهیم (ع)
نقش‌مایه
محمدباقر بهبودی

موضوعات

عنوان مقاله English

A Reinterpretation of the Story of Prophet Ibrahim (AS) in the Holy Quran Based on Motifs

نویسندگان English

batool alamatsaz 1
ahmad zarezardini 2
kamal sahraei ardakani 2
sayyed mohammad musavi bafrouei 2
1 Lecture in quran and hadith sciences , meybod University,
2 Associate Professor of quran and hadith sciences, meybod university, meybod. Ian.
چکیده English

One of the frequently used forms of discourse in the Holy Quran is storytelling. The Quranic stories are a rich treasure trove of faith-based, ethical, and behavioral teachings, which are vividly portrayed to provide models for others to emulate. In a civilization-building rereading of the stories of the prophets in the Quran, the first step is to identify the recurring themes in God's narrative of the teachings and actions of the prophets. Approaches to thematic analysis in literary sciences, such as narratology, offer scientifically valid and reliable tools that can assist in this process. Accordingly, this article adopts a descriptive-analytical method and uses the motif element from narratology to reinterpret part of the story of Prophet Ibrahim (AS) in the Holy Quran. The findings of this study reveal motifs such as the establishment of a rational civilization-building mindset through the motif of debate, the affirmation of effort and struggle in the expansion of the civilizational mission through the motif of trial, and the concern for the continuation of civilization in future generations through the motif of prayer for offspring in the story of Ibrahim (AS).

کلیدواژه‌ها English

Holy Quran
Civilizational Reading of Religious Texts
Story of Ibrahim (AS)
Motif
Mohammad Baqir Behbudi
قرآن کریم.
 ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر. (۱۴۱۹ق). تفسیر القرآن العظیم. دار الکتب العلمیه.
آزادی، پرویز. (۱۴۰۰). بازسازی روایت‌های قرآنی با بهره‌گیری از بن‌مایۀ مشترک؛ بررسی موردی روایت اصحاب الجنه و حضرت یونس. علوم قرآن و حدیث، 53 (1)، 9-30. Doi: 10.22067/JQURAN.2021.61931.0
اشرفی، عباس. (۱۳۷۵). درآمدی بر قصص قرآنی. دانشگاه امام صادق A.
امین، سیدمهدی .(1316). بنیانگذار ملت حنیف، رسالت و مبارزات حضرت ابراهیم A از دیدگاه قرآن و حدیث. بیان جوان.
ایروانی نجفی، مرتضی. (1401). داستان حضرت ابراهیم A در تفسیرهای معاصر [پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد منتشرنشده [دانشگاه فردوسی.
باصری، فاطمه ؛ و حاجی عبدالباقی، مریم .(1398). تناسب قصص قرآن با اغراض سوره‌ها (با محوریت داستان حضرت ابراهیم A. نامه الهیات،12(49)، 118-102.
باصری، فاطمه و همکاران. (۱۴۰۱). واکاوی رابطۀ تکرار و بیان گزینشی قصص انبیا با هدف‌مندی سور قرآنی؛ مطالعۀ موردی قصۀ حضرت نوح. پژوهش دینی، 21(44)، 39-66.
برومند، محمدحسین و همکاران.(۱۴۰۰). بررسی تطبیقی آراء مفسران در تفسیر آیات ۷۶ تا۷۹ سورۀ انعام با تکیه بر ارتباط آیات. دوفصلنامۀ پژوهش‌های تطبیقی، 7 (1)، 267-293. Doi: 10.22091/PTT.2021.5306.1736
بستانی، محمود.(۱۳۸۴). پژوهش در جلوه‌های هنری داستان‌های قرآن. بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
بهبودی، محمدباقر .(۱۳۷۸). تدبری در قرآن. انتشارات سنا.
بهبودی، محمدباقر . (1369). معانی‌القرآن. نشر خانه آفتاب.
بهبودی، محمدباقر . (1388). نگاهی به تاریخ انبیاء در قرآن. انتشارات سنا.
بیات، فرزانه .(1395). تناسب آیات مدنی مربوط به داستان حضرت ابراهیم A با فضای نزول سوره‌های آن [پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه فردوسی]. پایگاه اطلاعات علمی ایران (گنج).
https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/b504b41370a49e838b6852c21a54717c
بیات، محمدهادی. (۱۴۰۰). قصص قرآن. دانشگاه علوم رضوی.
پراندوجی، نعیمه؛ و نصیحت، ناهید.(1388). جلوه‌های هنری داستان حضرت ابراهیمA  در قرآن. پژوهش‌های قرآنی، 15(59-60)،292-314.
تقوی، محمد؛ و دهقان، الهام .(1388). نقش‌مایه چیست و چگونه شکل می‌گیرد؟ نقد ادبی، 2(8)،7-32. Dor: 20.1001.1.20080360.1388.2.8.11.8
تقوی، هدیه. (1399). کنش گفتمانی حضرت‌ابراهیم A با مخالفان در قرآن (براساس طبقه‌بندی کنش‌های گفتاری سرل). تحقیقات علوم قرآن و حدیث، 17(2)،1-31. Doi: 10.22051/TQH.2020.26755.2509
جوادی آملی، عبدالله.(۱۳۸۱). وحی و نبوت در قرآن. نشر سرا.
جوید المحینه، ویطان فائز.(1401). رهنمودهای تربیتی در داستان حضرت ابراهیم A در تفسیرهای معاصر [پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد منتشرنشده ].دانشگاه فردوسی.
حسن‌پور دهنوی، ارسلان؛ و اکبری، گیتی. (1396). بررسی مناظرات حضرت ابراهیم A در قرآن از منظر رویکرد پرگما – دیالکتیک. جستارهای زبانی، 9(6)، 241-265. Dor: 20.1001.1.23223081.1397.9.6.2.7
حسینی، سیدابوالقاسم.(۱۳۷۹). مبانی هنری قصه‌های قرآن. مرکز پژوهش‌های اسلامی.
زحیلی، وهبة بن مصطفی. (۱۴۱۸ق). التفسیر المنیر فی العقیدة والشریعة والمنهج. دارالفکر.
زمخشری، محمود .(۱۴۰۷ق)‌. الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل. دار الکتب ‌العربی.
سامعی، مریم و همکاران .(1399). روش قصّه‌پردازی قرآن در داستان حضرت ابراهیم A . سبک زندگی با محوریت اسلامی، 4(4)، 0-0.
سبحانی، جعفر. (۱۳۸۲). منشور جاوید. مؤسسۀ امام صادق A.
سعیدی فاضل، روح‌الله و همکاران. (1402). ظرفیت‌های تمدن‌سازی در داستان قرآنی حضرت آدمA . قرآن، فرهنگ و تمدن، 4(1)،85-106. Doi: 10.22034/JKSL.2023.361755.1154
 قطب، سید. (بی‌تا). التصویر الفنی فی ‌القرآن. دار الشروق.
قطب، سید. (۲۰۰۲م). القصة فی ‌القرآن، مقاصد الدین وقیم ‌الفن. دار قباء.
شیرافکن، محمدحسین؛ و حیدری‌فر، مجیدعلی.(1397). جستاری در روش تبلیغی حضرت ابراهیمA با تأکید بر آیۀ 125 نحل. مطالعات تفسیری، 9(35)،149-169. Doi: 10.22081/JARE.2018.49197.1139
صادقی، لیلا و همکاران. (1396). کارکرد و نشانه نقش‌مایه در روایت. سینما و ادبیات،13(60)،20-24.
طباطبایی، محمدحسین. (1360). المیزان فی تفسیر القرآن. بنیاد علمی و فرهنگی علامه طباطبایی.
طبرسی، فضل بن حسن.(1350). مجمع ‌البیان. انتشارات فراهانی.
 طبری، محمدبن‌جریر .(۱۳۵۶). جامع ‌البیان. انتشارات توس.
طیب اصفهانی، عبدالحسین. (۱۳۶۹). اطیب‌ البیان فی تفسیر القرآن. انتشارات اسلامیه.
 عبدی، مالک و همکاران.(۱۳۹۶). بررسی نظام طرح داستان حضرت ابراهیم A در قرآن کریم با تکیه بر نظریۀ پیرنگ لاری وای. زبان وادبیات عربی. 9(17)،157-172. Doi: https://doi.org/10.22067/jall.v8i17.54269
 عزیزی، یوسف .(بی‌تا). داستان پیامبران. انتشارات هاد.
علیزاده منامن، عیسی و همکاران.(1399). بررسی ساختار داستان حضرت ابراهیم و لوط A در قرآن کریم و عهد عتیق براساس الگوی سیمپسون. پژوهشهای علم و دین، 11(2)،99-120. Doi: https://doi.org/10.30465/srs.2020.5684
 فضل‌الله، محمدحسین. (۱۴۱۹ق). من وحی‌ القرآن. دار الملاک للطباعة والنشر.
 فلاح، محمدعلی .(۱۳۹۴). تقابل خیر و شر؛ بن‌مایۀ بنیادی قصه‌های پیامبران در قرآن. ادب فارسی، 5(16)، 77-95. Doi: 10.22059/JPL.2016.57808
قنادی، صالح.(۱۳۹۳). قصه‌های قرآن. مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی.
 مسلمی، سیدمحمد.(1394). بررسی شخصیت توحیدی حضرت ابراهیم A از دیدگاه قرآن و عهدین. [پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد منتشرنشده ]. دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم.
 مکارم شیرازی، ناصر.(۱۳۷۵). پیام قرآن. مدرسه امام علی بن ابیطالب.
 مکارم شیرازی، ناصر. (1388). قهرمان توحید، شرح و تفسیر آیات مربوط به حضرت ابراهیم (ع). انتشارات امام علی.
 مکارم شیرازی، ناصر و همکاران .(۱۳۷۲). تفسیر نمونه. دار الکتب ‌الاسلامیه.
 موسوی گرمارودی، افسانه.(1398). داستان زندگی حضرت ابراهیم A. منادی تربیت.
نجفی، حمیدرضا.(1381). حضرت ابراهیم A در قرآن و عهدین. دانشگاه قم.
 هویدا، رضا .(1397). آموزه‌های تربیتی از قصۀ حضرت ابراهیم Aدر قرآن کریم. فصلنامه آموزه، 5(18)، 15-23.
ولایتی، کریم. (۱۳۸۱). نقش دین در ایجاد و تداوم تمدن. نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه آزاد تبریز، 45(183-184)، 303-334.
 

  • تاریخ دریافت 01 بهمن 1402
  • تاریخ بازنگری 31 فروردین 1403
  • تاریخ پذیرش 22 اردیبهشت 1403
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1403