فرآیند جامعه‌سازی نبوی در دورۀ مکی با تأکید بر سیر نزول داستان بنی‌اسرائیل

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

پژوهشگر پسادکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.

چکیده

جامعه‌سازی فرآیندی است که طیّ زمان و بر اساس اصول خاصی بنا نهاده می‌شود. دورۀ 23ساله نزول قرآن کریم که درنهایت منجر به شکل‌گیری جامعۀ مطلوب شد، مراحل و ساختار شکل‌گیری جامعه را در اختیار مخاطب قرار می‌دهد. می‌توان روند جامعه‌سازی را از مدت 23 سال رسالت پیامبر (ص)، بر اساس سیر تنزیل قرآن کریم استخراج نمود. پیامبر (ص) در سال‌های آغازین نزول، ضمن ایده‌سازی و ایجاد زمینه‌های ساخت یک جامعه، به پرورش و تربیت انسان‌ها همت گمارد تا از طریق تربیت نیروی انسانی، به تشکیل جامعۀ اسلامی مبادرت ورزد. این پژوهش با بهره‌گیری از رویکرد تنزیلی قرآن کریم و آموزه‌های تاریخی و استفاده از روش تحلیل محتوا و با بهره‌گیری از داستان بنی‌اسرائیل، به فرآیند جامعه‌سازی نبوی در دورۀ مکی با تأکید بر سیر نزول داستان بنی‌اسرائیل می‌پردازد. نویسنده با تحلیل سور نازل‌شده و دربرگیرندۀ داستان بنی‌اسرائیل و تحلیل وقایع آن در دورۀ مکی، بر آن است که پیامبر (ص) در دورۀ مکی ابتدا به ایجاد زمینه و تقویت اندیشه و تفکر و تحول در هندسۀ معرفتی مخاطبان اهتمام ورزید و بر اساس آن و با تربیت نیروی انسانی، ابتدا جامعۀ حداقلی مؤمنان را شکل داد و در اواخر عهد مکی، جامعۀ مؤمنان ظهور رسمی یافت. پیامبر (ص) آنگاه با دستور هجرت و با ورود به مدینه، به تأسیس جامعه و سپس حکومت مبادرت ورزید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Prophetic Community-Building Process in the Meccan Period with an Emphasis on the Descent of the Children of Israel Story

نویسنده [English]

  • Rezvaneh Dastjani Farahani
Post-Doctoral Researcher in Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran
چکیده [English]

Community-building is a process that is established over time based on specific principles. The 23-year period of the revelation of the Holy Quran, which ultimately led to the formation of the desired community, provides the stages and structure of community formation to the audience. The process of community-building can be extracted from the 23-year period of the Prophet's mission, based on the descent of the Holy Quran. In the early years of revelation, the Prophet, while conceptualizing and creating the foundations for building a community, devoted efforts to the nurturing and education of individuals to initiate the formation of an Islamic community through human resource development. This research focuses on the Prophetic community-building process in the Meccan period with an emphasis on the descent of the Children of Israel story, utilizing the Quranic revelation approach, historical teachings, content analysis method, and the story of the Children of Israel. By analyzing the revealed verses and the story of the Children of Israel and their events in the Meccan period, the author argues that the Prophet, in the Meccan period, initially focused on creating an environment and strengthening the thoughts and transformations in the cognitive structure of the audience. Based on this and through human resource development, he first formed a minimal community of believers, and towards the end of the Meccan era, the community of believers officially emerged. The Prophet then took the initiative to establish a community and subsequently a government upon the command of migration and by entering Medina.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Holy Quran
  • community-building
  • Quranic revelation approach
  • Meccan period
  • Children of Israel story
قرآن کریم
آل غازی، عبدالقادر ملاحویش.(1382ق). بیان‌المعانی علی حسب ترتیب النزول. مطبعة الترقی.
ابراهیم حسن، حسن. (1970م). النظم الاسلامیه. مکتبه النهضه.
ابن‌بابویه، محمدبن علی.(1413ق). من لا یحضره الفقیه (علی‌اکبر غفاری، مصحح). دفتر انتشارات اسلامی.
ابن‌اثیر، علی بن محمد.(1418ق). الکامل فی التاریخ. دارالمعرفة.
ابن‌سعد، ابوعبدالله محمد.(1960م). الطبقات الکبری. دار بیروت.
ابن‌شبّه النمیری البصری، ابوزید عمر.(1990م). تاریخ المدینة المنورة (أخبار المدینة النبویة) (فهیم محمد شلتوت، محقق). دارالتراث.
ابن‌کثیر، ابی الفداء اسمائیل.(1419ق). البدایة والنهایة، بیروت: دارالمعرفة.
ابن‌کلبی، ابومنذر هشام بن محمد.(1385). الاصنام.  سخن.
ابن‌هشام،ابومحمدعبدالملک.(1964م). تهذیب السیرة (عبدالسلام هارون، محقق). المؤسسة العربیة الحدیثة.
ابوالفتوح رازی، حسین‌بن‌علی. (1408ق). روض الجنان وروح الجنان فی تفسیر القرآن. بنیاد پژوهش‌های ‏آستان قدس رضوی.
ابی یعقوب، احمدبن‌ابی یعقوب.(1413ق). تاریخ الیعقوبی (عبدالامیر مهنا، محقق). موسسة الاعلمی للمطبوعات.
بازرگان، مهدی.(1386). پابه‌پای وحی. دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
بازرگان، مهدی،(1391). سیر تحول قرآن. شرکت سهامی انتشار.
بستانى، محمود.(1384). پژوهشی در جلوه‌های هنری داستان‌های قرآن (موسى دانش، مترجم). بنیاد پژوهش‌های اسلامى.
بلاذری، احمدبن یحیی.(1956م). فتوح‌البلدان. لجنة البیان العربی.
بلک، استوارت؛ و گریگرسن، هال.(1390)، الفبای کاربردی مدیریت تغییر(مرضیه کیقبادی، مترجم). آینده‌پژوه.
بهجت‌پور، عبدالکریم.(1390)، همگام با وحی. سبط‌النبی.
بهجت‌پور، عبدالکریم.(1392)، تفسیر تنزیلی (به ترتیب نزول). انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
بهجت‌پور، عبدالکریم.(1394)، شناخت‌نامۀ تنزیلی سوره‌های قرآن کریم. تمهید.
بیضون، ابراهیم.(1983م). الحجاز والدولة الاسلامیه: دراسه فی اشکالیه العلاقه مع السلطه المرکزیه فی القرن الاول الهجری. المؤسسه الجامعیه للدراسات و التوزیع.
تقوی، هدیه. (1396). تحلیل گفتمان شیوه‌های گفتاری سران قریش با پیامبر در دوره مکی با تکیه بر نظریۀ تحلیل گفتمان ارنستو لاکوئو و شنتال موفه. فصلنامه تاریخ اسلام و ایران،28 (38)، 32ـ9. https://doi.org/10.22051/hii.2018.15290.1362
الجابری، محمدعابد.(1393). رهیافتی به قرآن کریم (محسن آرمین،مترجم). نشر نی.
الجابری، محمدعابد.(1399). فهم قرآن حکیم(تمحسن آرمین، مترجم). نشر نی.
الجابری، محمدعابد.(2008م). فهم القرآن الحکیم. دارالبیضاء.
جعفریان، رسول.(1366).تاریخ سیاسی اسلام. مؤسسه در راه حق.
حسینى ژرفا، سیدابوالقاسم.(1377). مبانی هنری قصه‌های قرآن.مرکز پژوهش‌های صدا و سیما.
حمیدالله،محمد.(1403ق). مجموعة الوثائق السیاسیة للعهد النبوی والخلافة الراشدة. دارالنفائس.
خامنه‌ای، سیدعلی.(1397).طرح کلی اندیشۀ اسلامی در قرآن. مؤسسه ایمان جهادی صهبا.
الخیاط، الشیخ محی الدین.(1968م). دروس التاریخ الاسلامی. المکتبه الاهلیه.
الدجانی، زاهیة راغب.(1393). مفهوم قرآنی و توراتی موسی و فرعون (حبیب‌الله عباسی، مترجم). سخن.
دروزة، محمد عزة.(1421ق). التفسیر الحدیث. دارالغرب الاسلامی.
رجبی قدسی، محسن؛ و اتحاد، سیده فرناز. (1401). بررسی مقاله «یعقوب» در دایرة المعارف قرآن لیدن. قرآن پژوهی خاورشناسان، 17(32)، 255-286. doi:  10.22034/QKH.2022.7180
ریاحی مهر، باقر؛ و سپهری فرد، حسین. (1401). نقش تربیتی سنت‌های الهی در سوره عنکبوت. قرآن و علم، 16(31)،240-258. doi:  10.22034/QVE.2023.7626
زرگری‌نژاد، غلامحسین.(1398). تاریخ تحلیلی صدر اسلام(عصر نبوت). سمت.
زمخشری، محمود.(‏1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. دارالکتاب العربی.
زین، سمیح عاطف.(1379). محمد در مکه (علی جواهرکلام، مترجم). جام.
شاکر، محمود.(1975م). التاریخ الاسلامی. دارالقلم.
شهیدی، سیدجعفر.(1369). تاریخ تحلیلی اسلام. نشر دانشگاهی.
صالح علی، أحمد.(2009م). دولة الرسول فی المدینة ودراسة فی تکونها وتنظیمها. شرکة المطبوعات للتوزیع والنشر.
صدر، سیدمحمدباقر.(1395). پژوهش‌های قرآنی (سیدجلال میرآقایی، مترجم) ، دارالصدر.
صفائی حائری، علی.(1399ق). از معرفت دینی تا حکومت دینی.اطلاعات.
طباطبایی، سید محمدحسین.(1388).شیعه در اسلام. بوستان کتاب.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1374). تفسیر المیزان (سیدمحمدباقر موسوی،مترجم). دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن.(1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. ناصرخسرو.
طبری، محمدبن‌جریر.(1962م).تاریخ الطبری (تاریخ الرسل و الملوک). دارالمعارف.
طوسی، محمدبن‌حسن. (بی‌تا).  التبیان فی تفسیر القرآن. داراحیاء التراث العربی.
عبدالرزاق، علاء.(2000م). أزمة الهویّة فی الفکر العربی المعاصر بین الاصالة والمعاصرة [رسالة ماجیستر غیر منشورة مقدمة لکلیة العلوم السیاسیة]. جامعه بغداد.
العلوانی، طه جابر.(۱۹۹۹م).مقدمة فی اسلامیة المعرفة. موسسة الأعراف للنشر.
فارسی، جلال‌الدین.(1361). انقلاب تکاملی اسلام. مؤسسه علمی ـ فرهنگی.
فراستخواه، مقصود.(1393). تدبری در آیات قرآنی. قلم.
الکتانی، محمدبن عبدالحی.(بی‌تا). نظام الحکومه النبویه(عبدالله خالدی، محقق). دارالارقم بی ابی ارقم.
کنعان، محمد بن احمد.(1996م). السیرة النبویة و المعجزات: خلاصة تاریخ ابن‌کثیر. مؤسسة المعارف.
کوئن، بروس.(1374).درآمدی به جامعه‌شناسی(محسن ثلاثی، مترجم). فرهنگ معاصر.
کیا، علی‌اصغر.(1381). تغییرات اجتماعی. مرکز برنامه‌ریزی آموزش نیروی انسانی.
لک‌زایى، نجف.(1386). سیره پیامبر اعظم در گذر از جامعه جاهلی به جامعه اسلامی. بوستان کتاب.
مجموعة المؤلفین.(2014م). وثیقة المدنیة : دراسات فی التأصیل الدستوری فی الاسلام. مرکز الحضاره لتنمیة الفکر الاسلامی.
محمدی اشتهاردی، محمد.(1381).قصه‌های قرآن به قلم روان. نبوی.
مطهری، مرتضی. (1378).مجموعه آثار. صدرا.
مکارم شیرازی، ناصر. (1371)، تفسیر نمونه. دارالکتب الأسلامیه.
النجّار، الشیخ عبدالوهاب.(1997م).السیرة النبویة خرجه آیاته و وضع حواشیه: الشیخ زکریا عمیرات. دارالکتب العلمیة.
نزال، عمران سمیح.(1390). وحدت تاریخی سوره‌های قرآن کریم. سخن.