فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

واکاوی عملکرد علمی مجاهدبن‌جبر، محمدبن‌کعب قرظی و حسن بصری، از مفسران موالی، در عصر تابعین

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران
2 استاد مدعو گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران
3 دانشیار زبان و ادبیات فارسی، گروه عمومی، حسابداری، مجمتع آموزش عالی سراوان، سراوان، ایران
چکیده
پس از این که اسلام در عصر فتوحات از سرزمین حجاز فراتر رفت، اقوام و نژادهای ‌گوناگون به آن ‌گرویدند و تابع خلافت اسلامی ‌گشتند؛ ازاین‌رو، میان مردمان سرزمین‌های فتح‌شده و عرب‌ها مراودات‌ گسترده‌ای انجام پذیرفت. در این میان، افرادی از آنان با پذیرش اسلام، تحت عنوان «موالی» تحت حمایت یک حامی عرب قرار گرفتند و بدین‌ترتیب، جذب جامعۀ عربی شدند؛ بنابراین موالی با استفاده از این امتیاز، در حوزه‌های مختلف سیاسی و اجتماعی و بالاخص علوم اسلامی، ازجمله زهد و فقه اسلامی و تفسیر پیشرفت نمودند و کتب برجسته‌ای تألیف کردند. در همین راستا، این سؤال مطرح می‌شود که چرا آثار مفسران موالی همچون مجاهدبن‌جبر و محمدبن‌کعب قرظی و حسن بصری، در عصر تابعین اهمیت داشت؟ فرضیه موردنظر چنین است‌ که آنان با پرداختن به علم تفسیر توانستند به عنوان اشخاصی دارای اصالت غیرعرب، تفاسیر ساده‌تری نسبت به مفسران عرب پدید آورند که مطالعۀ آن برای مردم خسته‌کننده نباشد و در زندگی از آن بهرۀ بیشتری ببرند. این مقاله با استفاده از پژوهش تاریخی مبتنی بر توصیف و تحلیل، ابعاد و زوایای این موضوع را با دقت بررسی می‌کند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که گرچه موالی آشنایی‌ کاملاً عمیقی با زبان عربی نداشتند، عملکرد آن‌ها سبب شد تا مفسران شیعی هم در کنار اهل سنت، آثار خوب و ساده‌تری پدید آورند و به رشد این علم در اسلام مساعدت نمایند.

چکیده تصویری

واکاوی عملکرد علمی مجاهدبن‌جبر، محمدبن‌کعب قرظی و حسن بصری، از مفسران موالی، در عصر تابعین
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Investigating the Scholarly Performance of Mujāhid ibn Jabr, Muhammad ibn Ka'b Qarẓī, and Ḥasan Baṣrī, as Mawālī Exegetes of the Followers Era

نویسندگان English

Tal’at Deh Pahlavan 1
Pouria Esmaili 2
Mansour Nikpanah 3
1 Assistant Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Razi University, Kermanshah, Iran
2 Guest Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Razi University, Kermanshah, Iran
3 Associate Professor of Persian Language and Literature, General Department, Sraavan Higher Education Complex, Sraavan, Iran
چکیده English

After Islam expanded beyond the land of Hijaz during the era of conquests, various tribes and races converged upon it and became subjects of the Islamic caliphate. Consequently, extensive interactions took place between the people of the conquered lands and the Arabs. Among them, individuals who embraced Islam were placed under the protection of an Arab patron and thus, became integrated into Arab society under the title of "Mawālī." Utilizing this privilege, the Mawālī progressed in various political, social, and especially Islamic fields, including asceticism, Islamic jurisprudence, and interpretation, and authored prominent works. In this regard, the question arises as to why the works of Mawālī commentators such as Mujāhid ibn Jabr, Muhammad ibn Ka'b Qarẓī, and Ḥasan Baṣrī were significant during the Followers Era. The hypothesis suggests that by engaging in the science of interpretation, they were able to produce simpler interpretations compared to Arab commentators, making their study less burdensome for people and enabling them to derive greater benefits from it in life. This article meticulously examines the dimensions and aspects of this subject using a historical research approach based on description and analysis. The research findings indicate that although the Mawālī did not have a deep familiarity with the Arabic language, their performance led Shia commentators, alongside Sunni scholars, to produce good and simpler works, thereby contributing to the growth of this science in Islam.

کلیدواژه‌ها English

Mujāhid ibn Jabr
Muhammad ibn Ka'b Qarẓī
Ḥasan Baṣrī
Followers
Interpretation Science
القرآن‌الکریم.(طبعة مجمع الملک فهد بالمدینة المنورة).
 ابن‌أبی‌حاتم، عبدالرحمن‌بن‌محمد.(بی‌تا). الجرح والتعدیل. دار إحیاء التراث‌العربی.
ابن‌الجوزی، الفرج.(1931م). الحسن‌البصری. مکتبة الخانجی.
ابن‌خلدون، عبدالرحمن.(1419ق). مقدمة ابن‌خلدون( درویش الجویدی: محقق). المکتبة‌العصریة.
ابن‌خلکان، احمدبن محمد.(1397ق). وفیات‌الأعیان( أحسان عباس، محقق) . دارصادر.
 ابن‌سعد، محمد‌بن‌سعد.(1417ق). الطبقات‌الکبری. دار إحیاءالتراث‌العربی.
 ابن‌کثیر، اسماعیل‌بن‌عمر.(1422ق). تفسیرالقرآن‌العظیم. دارالکتاب‌العربی.
 ابن‌الندیم، محمد‌بن‌اسحاق.(1405ق). الفهرست( ناهد عباس عثمان،محقق). دارقطری ابن‌الفجاءة.
 اصفهانی، لأبی‌نعیم.(1418ق). الحلیة (مصطفی عبدالقار،محقق). دارالکتب‌العلمیة.
 بخاری، محمد‌بن‌اسماعیل.(1414ق). صحیح (مصطفی دیب‌البغا، محقق). دارابن‌کثیر.
 خضیری، محمد.(1420ق). تفسیرالتابعین. دارالوطن.
ذهبی، محمدحسین.(بی‌تا). التفسیر والمفسرون. دارالأرقم.
رومی، فهد.(1419ق). بحوث فی أصول التفسیر و مناهجه. مکتبه التوبه.
سزکین، لفؤاد.(1403ق). تاریخ التراث العربی. جامعة الإمام محمد‌بن‌سعود.
سعیدالخن، مصطفی.(1416ق). الحسن‌بن‌یسار البصری الحکیم الواعظ الزاهد العالم.الدارالشامیه دارالقلم.
سیوطی، عبدالرحمن‌بن‌ابی بکر.(بی‌تا). مفحمات الأقران فی مبهمات القرآن. مؤسسة علوم‌القرآن.
 الطبری، محمد‌بن‌جریر.(1415ق). جامع البیان فی تأویل القرآن. دارالکتب العلمیة.
عبدالرحیم، محمد.(بی‌تا). تفسیرالحسن‌البصری. دارالحدیث.
عبدالسلام، محمد.(1410ق). تفسیرمجاهد‌بن‌جبر. دارالفکرالإسلامی‌الحدیثة.
عسقلانی، ابن‌حجر.(1417ق). تهذیب التهذیب (خلیل شیحا، محقق). دارالمعرفة.
علی، عماد.(1425ق). الموالی و دورهم فی الدعوة ألی الله‌تعالی. دارالکتب‌العلمیة.
قرطبی، محمد‌بن‌احمد.(بی‌تا). الجامع لأحکام القرآن. دارالکتب‌العلمیة.
مسلم‌بن‌الحجاج، ابی الحسین.(1413ق). صحیح( محمد عبدالباقی، محقق). دارالکتب‌العلمیة.
واقعی، مرضیه و همکاران.(1401). نقش موالی ایرانی در ظهور اندیشه‌های فرهنگی بصره (دو سده اول ه.ق). ماهنامه علمی جامعه‌شناسی سیاسی ایران،5(3) ،1175- 1190. Doi: 10.30510/PSI.2022.361111.3942
 

  • تاریخ دریافت 06 مهر 1402
  • تاریخ بازنگری 05 دی 1402
  • تاریخ پذیرش 13 دی 1402
  • تاریخ انتشار 01 فروردین 1403