نگاه دوسویه به جلوه‌های هنری و تفسیر انفسی داستان موسی و خضر (ع)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد علوم قرآنی (ادبی) دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده علوم قرآنی اصفهان.

2 استادیار علوم قرآن و حدیث دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده علوم قرآنی اصفهان

چکیده

در آیات 60 تا 82 سورۀ کهف، حکایت واقعی و پُررمز‌وراز دیدار حضرت موسی و حضرت خضر (ع2) مطرح شده است. این داستان، سیر درونی و روحانی و صعودی به سوی کمال را به تصویر می‌کشد؛ لذا افزون‌ بر جلوه‌های هنری، از منظر تفسیر انفسی به ابعاد متفاوتی نظر کرده است. مفسران هنری گوشه‌ای از این اشارات معماگونه را در هنر تصویرآفرینی قرآن بیان کرده‌اند و مفسران انفسی با مطابقت این مفاهیم با عالَم درون انسان، از اسرار آن به زیبایی پرده‌گشایی نموده‌اند. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی‌تحلیلی‌تطبیقی و بهره‌گیری از جلوه‌های هنری اعم از اصول تصویرگری و اسلوب‌های هنری مانند گفتگو و شخصیت‌پردازی، همچنین بهره‌مندی از تفسیر انفسی شامل شهود عارفان از بطون قرآن و تأویل آیات، درصدد کشف حقایقِ معانیِ این داستان معمایی است. نتیجه اینکه معنای واژگان‌‌ در این داستان، مانند موسی، فتا، مجمع‌البحرین، عبد، سفینه، غلام و دیوار، صرفاً همان معنای ظاهری این واژه‌ها نیست؛ بلکه با عنصر جان‌بخشی به کلمات، حیات و حرکت و رنگ می‌یابد و در قلب‌ها و عقل‌ها اثر می‌گذارد. البته تفسیر هنری مبیّن واقعیت است نه تخیل؛ زیرا باطل در قرآن وجود ندارد. از طرفی مفسران انفسی این داستان را حکایتی رمزگونه دانسته‌اند و آیات این داستان را با تأویل به حالات نفس انسان رمزگشایی و حقایق آن را آشکار نموده‌اند و با مراتب اسفار اربعه تطبیق داده‌اند. آنان کوشیده‌اند تا ارتباط میان ظهر و بطن قرآن را کشف کنند؛ ازاین‌رو، میان این دو تفسیر نه تنها مغایرتی نیست، بلکه ارتباط محکم مفهومی برقرار است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Bifocal Examination of Artistic Elements and Anfusi Interpretation in the Story of Moses and Khidr (AS)

نویسندگان [English]

  • Zahra Khalilian 1
  • Reza Saadatnia 2
1 Master's graduate in Quranic Sciences (Literary), University of Sciences and Knowledge of the Holy Quran, Faculty of Quranic Sciences, Isfahan.
2 Assistant Professor of Quran and Hadith Sciences, University of Sciences and Knowledge of the Holy Quran, Faculty of Quranic Sciences, Isfahan.
چکیده [English]

The real and symbolic tale of the encounter between Prophet Moses and Prophet Khidr in verses 60 to 82 of Surah Al-Kahf presents an inner, spiritual, and ascendant journey towards perfection. Beyond its artistic aspects, the narrative has been interpreted from an Anfusi perspective, exploring various dimensions. Artistic interpreters have highlighted some of these enigmatic signs in Quranic visual art, while introspective interpreters, aligning these concepts with the inner world of humans, have unveiled its secrets beautifully. This descriptive-analytical-comparative study, employing artistic elements such as principles of imagery and artistic devices like dialogue and character portrayal, along with the utilization of Anfusi interpretation involving mystical insights from within the Quran and the interpretation of verses, aims to reveal the truths behind the meanings of this mysterious story. The findings suggest that the meanings of words in this narrative, such as Moses, Fata, the junction of the two seas, servant, ship, boy, and wall, are not merely confined to their apparent meanings. Instead, infused with vitality, movement, and color, these words resonate within hearts and minds. However, artistic interpretation elucidates reality, not imagination, as falsehood does not exist in the Quran. Anfusi interpreters consider this story as a cryptic narrative, interpreting its verses to unveil the states of the human soul and aligning them with the stages of spiritual journeying. Thus, the relationship between the outward and inward aspects of the Quran is not contradictory; rather, a strong conceptual connection exists.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Anfusi Interpretation
  • Imagery
  • Artistic Elements
  • Moses and Khidr Story
قرآن مجید، ترجمۀ فولادوند.
منابع‌ فارسی
اشرفی، عباس (1397ش). مقایسه قصص در قرآن و عهدین، تهران: بین‌الملل.
امینی لاری، لیلا (1385ش). رمزگشایی از ماجرای خضر و موسی، مجله علوم اجتماعی و انسانی، 3 (3)، 31 - 44.
بابایی، حبیب‌الله (1394ش). تأویل عرفانی، تفسیر باطنی، قم: بوستان کتاب.
بستانی، محمود (1384ش). جلوه‌های هنری داستان‌های قرآن، ترجمه موسی دانش، مشهد: آستان قدس.
 پروینی، خلیل (1379ش). تحلیل عناصر ادبی و هنری داستان‌های قرآن، تهران، فرهنگ گستر.
جوادی ‌آملی، عبدالله (1387ش). انتظار بشر از دین، قم: نشر اسراء.
جوادی ‌آملی، عبدالله (1390ش). تفسیر تسنیم، تحقیق احمد قدسی، قم: اسراء.
------------ (1392ش). تفسیر انسان به انسان، تحقیق محمدحسین الهی زاده، قم: اِسراء.
حسن‌زاده آملی، حسن (1362ش). دروس معرفت نفس، دفتر سوم، بی‌جا: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی.
------------ (1378ش). ممدالهمم در شرح فصوص‌الحکم قیصری، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
------------ (1380ش ). عیون مسائل نفس و شرح آن، ترجمه ابراهیم احمدیان و مصطفی بابایی، قم: قیام.
------------ (1384ش). دفتر دل، شرح صمدی آملی، قم: نبوغ.
------------ (1387ش). شرح فارسی الاسفار الاربعه، قم: بوستان کتاب.
دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۷۳ش). لغت‌نامه، تهران: دانشگاه تهران.
رحیمیان، سعید (1389ش). مبانی نظری عرفان، تهران: سمت.
رضائیان، علی‌اصغر (1383)، داستان موسی و خضر و عبرت‌های آن، پایان‌نامۀ مقطع کارشناسی ارشد، رشتة الهیات و معارف اسلامی، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی قم.
شایگان، داریوش و همکاران (1384ش). آفاق تفکر معنوی در اسلام ایرانی، ترجمه باقر پرهام، تهران: فرزان روز.
شجاعی، محمد (1378ش). کمالات وجودی انسان، فصلنامه قبسات، 4(13)، 126 -139.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (۱۳۵۰ش). صور خیال در شعر فارسی، تهران: آگه.
صدرالمتألهین، محمد (1392ش). حکمة متعالیه در اسفار عقلی اربعه، ترجمه محمد خواجوی، تهران: مولی.
صمدی ‌آملی، داوود (1398ش). شرح دروس معرفت نفس، قم: روح و ریحان.
طوسی، نصیرالدین (۱۳۷۸ش). شرح اشارات و تنبیهات، تهران: سروش.
عین القضات، ابوالمعالی (۱۳۷۷ش). تمهیدات، تصحیح عفیف عسیران، تهران: منوچهری.
فرغانی، سعیدالدین (۱۳۵۷ش). مشارق الدراری، مقدمه جلال‌الدین آشتیانی، مشهد: دانشگاه فردوسی.
فروردین، عزیزه (1383ش)، زیبایی‌شناسی هنری در داستان‌های قرآن، قم: مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما.
قربانیان آفارانی، محسن (1389ش)، پژوهشی در مورد تفسیر انفسی قرآن کریم، پایان‌نامۀ مقطع کارشناسی ارشد، رشتۀ علوم قرآنی، دانشکده قم دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم.
قشیری، ابوالقاسم (1374ش). الرساله القشریه، تصحیح محمود عبدالحلیم، قم: بیدار.
قطب، ابراهیم حسین (1378ش). تفسیر فی ظلال القرآن، ترجمه مصطفی خرم‌دل، تهران: احسان.
------------ (۱۳۸۹ش). التصویر الفنی فی القرآن، ترجمه زاهد ویسی، سنندج: آراس.
قیصری، شرف‌الدین (1356ش). شرح مقدمه قیصری بر فصوص‌الحکم، تصحیح جلال‌الدین آشتیانی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
محمدامین، سلام الدین (1393ش)، اصول و مبانی آموزش در قرآن و حدیث با تأکید بر ماجرای موسی و خضر، پایان‌نامۀ مقطع ارشد، رشته تفسیر و علوم قرآنی،مجتمع امام خمینی قم.
 محمدقاسمی، حمید (1387ش). جلوه‌هایی از هنر تصویرآفرینی در قرآن، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
مکارم شیرازی، ناصر و همکاران (1353ش). تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مؤدب، سید رضا (1397ش). اعتبار و رجحان تفسیر انفسی قرآن کریم، مجله آموزه‌های قرآنی، 15(27)، 55- 82.
میبدی، ابوالفضل (۱۳۷۶ش). کشف‌الاسرار، تصحیح علی‌اصغر حکمت، تهران: امیرکبیر.
میرزایی‌زاده، زهرا (1395ش)، اسرار داستان حضرت موسی و خضر بر اساس روایات تفسیری و تأویلی، پایان‌نامۀ مقطع ارشد، رشته علوم وقرآن وحدیث، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران.
میرصادقی، جمال (1394ش). عناصر داستان، تهران: انتشارات سخن.
نصیری، علی (1386ش). قرآن و هنر، قم: پژوهش‌های تفسیر علوم و قرآن.
نظری، علی  (1386ش). تحلیل عناصر داستان موسی و عبد در سورۀ کهف، نشریه مشکوة، 26(95)، 61 - 83.
منابع عربی
آملی، حیدر (۱۴۲۶ق). جامع الاسرار و منبع الأنوار، تصحیح هانری کوربن، بیروت: مؤسسه التاریخ العربی.
------- (1422ق). تفسیر المحیط الاعظم و البحر الخصم، تهران: سازمان چاپ و انتشارات اسلامی.
ابن‌عربی، محمد (۱۴۲۲ق). تفسیر ابن‌عربی (تأویلات عبدالرزاق)، تصحیح سمیر مصطفی رباب، بیروت: دار احیاءالتراث العربی.
------- (1994م). فتوحات المکیه، تصحیح عثمان عیسی، بیروت: دار احیاءالتراث العربی.
------- (1366ش). فصوص‌الحکم، تصحیح ابوالعلاء عفیفی، تهران: انتشارات الزهرا.
بستانی، محمود (1409ق).  الاسلام و الفـن، مشهد: آستان قدس رضوی.
---- -----(1379ش). دراسات فنیة فی قصص القرآن، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
خطیب، عبدالکریم (۱۳۹۵ق). القصص القرآنی فی منطوقه و مفهومه، بیروت: دارالمعرفة.
راغب اصفهانی، حسین (۱۴۱۲ق). مفردات ألفاظ القرآن، بیروت: دارالشامیة.
زرقانی، محمد (1367ق). مناهل العرفان فی علوم القران، مصر: عیسى‌الحلبی.
صدرالمتألهین، محمد (1372ش). تفسیر القرآن الکریم، قم: بیدار.
------------- (1363ش). مفاتیح‌الغیب، تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
طباطبایی، محمدحسین (1393ق). المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی.
فیض کاشانی، محمد (‌1417ق). المحجة البیضاء، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
گنابادی، ‌علی‌شاه (1408ق). بیان السعادة فی مقامات العبادة، بیروت: مؤسسه الأعلمی.
مکی، ابوطالب (1417ق). قوت القلوب فی معامله المحبوب، تصحیح باسل عیون، بیروت: دارالکتب العلمیه.
معرفت، محمدهادی (1416ق). التمهید فی علوم القرآن، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
منابع الکترونیک
زبرجدی دانا، حسین (19/6/1402). (هنرهای هفتگانه جهانی چیست؟)، فرادرس، https://blog.faradars.org.