بررسی موانع و راهکارهای ارتقای مشارکت سیاسی در قرآن

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

استادیار، گروه علوم سیاسی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه

چکیده

مشارکت سیاسی از مسائل علم سیاست و بنیادهای مهم سلامت اجتماعی و سیاسی قلمداد می‌شود و امری سهل و ممتنع است که مانعی کلان یا خرد می‌تواند حرکتش را متوقف کند یا عاملی شتاب‌زا بر سرعتش بیفزاید. فرضیۀ مقاله در پاسخ بدین پرسش که «سخن قرآن دربارۀ موانع مشارکت سیاسی و راهکارهای ارتقای آن چیست؟» این گزاره را مطرح می‌سازد که بر پایۀ مفروض، امکان ظرفیت‌سنجی مفاهیم سیاسی امروزین در قرآن مبتنی بر تفسیر موضوعی وجود دارد و با واکاوی دال و مدلول‌ها، می‌توان به‌طور عام و خاص دریافت که قرآن دراین‌باره سخن دارد و آن را ذیل محورهای ذهنی‌فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی و برپایۀ قاعدۀ جری و تطبیق و نیز الغای خصوصیت اصطیاد نمود. براین‌اساس، مهم‌ترین مانع ذهنی‌فرهنگی، بسط بی‌جهت و بی‌ضابطۀ قلمرو دین است که عرصه را بر مشارکت سیاسی فعال می‌بندد و راهکار اصلی ارتقا نیز، بسط اعتدالی و به‌دور از افراط و تفریط قلمرو دین است. اختلاف و نزاع غیرهنجارمند مهم‌ترین مانع اجتماعی است که فضای نامنتظم و فتنه‌گون ایجاد می‌کند و راهکار مهم اجتماعی نیز توجه به مکانیزم‌های رفع اختلاف مانند صلح توسط داوران مرضیّ‌الطرفین است. مهم‌ترین مانع سیاسی، استبداد است؛ به‌ویژه اگر با دین آمیخته شده باشد و مهم‌ترین راهکار، افزایش ظرفیت سیاسی و ترویج مداراست. مهم‌ترین مانع اقتصادی نیز تبعیض است که در مقابل عدالت اقتصادی و اجتماعی می‌تواند مهم‌ترین راهکار اقتصادی افزایش مشارکت سیاسی باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Examining Barriers and Solutions for Enhancing Political Participation in the Quran

نویسنده [English]

  • Ali Aqajani
Assistant Professor, Department of Political Science, Research Institute of Hawzah and University
چکیده [English]

Political participation is regarded as a significant subject within political science and the foundational elements of social and political well-being. It is a complex matter with major obstacles that can either impede its progress or accelerate it. This article posits the question, "What does the Quran say about the barriers to political participation and strategies for its enhancement?" The assumption underlying this inquiry is that there is a potential for conceptualizing contemporary political concepts in the Quran based on thematic interpretation. By exploring the indicators and implications, it can be broadly and specifically understood that the Quran addresses this issue under the mental, cultural, social, political, and economic axes. The primary cultural obstacle is the unfocused and unregulated expansion of the religious domain, constraining active political participation. The main solution for enhancement lies in temperate expansion, avoiding extremes, and refraining from exploiting religious jurisdiction. Aberrant conflicts pose a significant societal obstacle, generating an irregular and tumultuous atmosphere, and a crucial social solution is to focus on conflict resolution mechanisms, such as mediation by unbiased arbitrators. The primary political barrier is tyranny, especially when intertwined with religion, and the key solution is to increase political capacity and promote moderation. The primary economic obstacle is discrimination, and the most crucial economic solution is working towards political participation through economic and social justice.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Political Participation
  • Barriers to Political Participation
  • Strategies for Political Participation Enhancement
  • Thematic Political Interpretation of the Quran

قرآن کریم

منابع فارسی

آراسته خو، محمد (1377ش). تاریخچه مشارکت سیاسی در ایران موانع و مشکلات جامعه شناسی آن، فصل نامه جمعیت، 7 (23 – 24)، 99-90.
آقاجانی، علی(1397ش). تاملی در صورت‌بندی رهیافت‌های «قلمرو دین»و طرح رهیافت مطلوب، آینه معرفت، 16(57)، 110-91.
آقاجانی، علی(1398ش). صورت‌بندی راهکارهای کلامی-سیاسی در قاعده‌مندی رقابت‌های سیاسی در جمهوری اسلامی، رهیافت‌های سیاسی و بین المللی، 10(58)،  80-59.
 ابوالحسنی، سید رحیم(1386ش). فساد سیاسی از نظر برخی متفکران مسلمان، فصل نامه سیاست، 37(4)،19-1.
تبریزی، محمدحسین(1377ش).کشف المراد من المشروطة والاستبداد:چاپ شده در رسائل مشروطیت ، تهران:کویر، چاپ دوم.
جمالی، مصطفی(1390ش). هویت علوم انسانی اسلامی؛ از دیدگاه روش شناختی، پژوهش، 3(1)،30-5.  
حاجی یوسفی، امیر محمد؛طالبی، محمدعلی (1395ش). موانع مشارکت در چالش میان فرهنگ سیاسی و حکمرانی خوب از دید مدیران ارشد دولت ج.ا. ایران، پژوهشنامه علوم سیاسی، 12(1)،40-7.
حسینی همدانی، سید محمد حسین(1418ق)، انوار درخشان، تهران: کتابفروشی لطفی.
حیدری، زهرا و همکاران (1397ش). موانع مشارکت نخبگان سیاسی زن در عرصۀ تصمیم گیری‌های سیاسی و مدیریتی (مطالعه موردی:زنان نماینده مجلس)، پژوهشنامه علوم سیاسی، 14(1)، 94-63.
سبحانی، جعفر(۱۳۷۴ش)، فروغ ولایت، قم: مؤسسه امام صادق (ع).
سید رضى، محمد(1414ق). نهج‌البلاغه، قم:مؤسسه نهج البلاغه.
شاورانی، مسعود (1393ش). تعصب دینی یا ایستادگی و ایمان راسخ در قرآن، مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی (فروغ وحدت)، 9(36)،83-70.
صفری، مصطفی(1396ش). راهکارهای مشارکت مردم در روند سیاسی حاکمیت، موانع و محدودیتها، پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران، 2(1)،4665-4659.
ضیائی فر، سعید(1382ش). جایگاه مبانی کلامی در اجتهاد، قم: بوستان کتاب.
 طباطبایی،سید محمدحسین(1374ش). المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمۀ سید محمدباقر موسوی همدانی، قم:دفتر انتشارات اسلامی.
عسکری،مهران و همکاران (1401ش). مطالعه موانع توسعۀ سیاسی در ایران با تأکید بر عدم مشارکت نخبگان دانشگاهی (مطالعه موردی:اساتید دانشگاه‌های لارستان)، مطالعات جامعه شناسی،15(55)، 208-185.
مکارم شیرازی، ناصر(1379ش). اخلاق در قرآن، قم: مدرسه امیرالمؤمنین.
موسوى الیگودرزى، سید مهدى (1387ش). درآمدى بر تربیت سیاسى از دیدگاه قرآن کریم، مجله راه تربیت، 2 (5)، 94-71.
نراقی، آرش(۲۰۱۱م)، پارادوکس مدارا، https:::arashnaraghi.org:wp:?p=456
هواسی، علی اشرف و همکاران (1401ش). موانع مشارکت سیاسی زنان در جمهوری اسلامی ایران، جستارهای سیاسی معاصر،13(2)، 58-33.
 هیوود، پل(1381ش). فساد سیاسی، تصحیح محمد طاهری ، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
الیاس، جان(1385ش). فلسفه تعلیم و تربیت، ترجمۀ عبدالرضا ضرابى، قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
یزدان پناه، لیلا (1386ش). موانع مشارکت اجتماعی شهروندان تهرانی، رفاه اجتماعی، 7(26)، 130-105.
منابع عربی
ابن جماعه، محمد بن ابی‌بکر (1428ق). الغرر والدرر، بیروت: دار النوادر.
ابن‌منظور،(1408ق). لسان العرب، بیروت: بی‌نا.
ابن‌میثم بحرانی،(1407ق). النجاه فی القیامه فی تحقیق امر الامامه، قم: مجمع الفکر الاسلامی.
برقی، احمد بن محمد(1371ق). المحاسن، قم: دار الکتب الإسلامیة، چاپ دوم.
الخمینی، مصطفی(1404ق). تفسیر القرآن الکریم، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
زمخشری، (بی‌تا). کشاف، تهران: انتشارات آفتاب.
شوشتری، سید نورالله بن شریف‌الدین (1409ق). إحقاق الحق و إزهاق الباطل، قم: کتابخانه عمومی آیت‌الله‌مرعشی نجفی(ره).
طباطبایی،(1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم.
طبرسی،(بی‌تا). مجمع البیان، تهران: ناصر خسرو.
طبری، محمد بن جریر،(1387ق). تاریخ الامم و الملوک(تاریخ طبری)، بیروت: دار التراث، چاپ دوم.
طوسی،(بی‌تا). التبیان فى تفسیر القرآن، نجف اشرف: بی‌نا.
طوسى،(1414ق). الأمالی، قم: دار الثقافة.
فضل‌الله، محمد حسین(1419ق). من وحی القرآن، بیروت: دارالملاک للطباعة و النشر.
کلینی،(1429ق). الکافی، قم: دار الحدیث للطباعة و النشر،چاپ اول.
مازندرانى، محمد صالح(1382ق). شرح الکافی، تهران:المکتبة الإسلامیة.
متقی، علی بن حسام‌الدین (1409ق ).کنزالعمال، تصحیح حیانی و همکاران، بیروت: مؤسسة الرسالة.
مجلسی، محمدباقر (‎۱۳۷۱ش). مشکوه الانوار، تصحیح عبدالحسین طالعی، تهران:میقات.
مرندی، ابوالحسن(1377ش). دلائل براهین الفرقان :چاپ شده در رسائل مشروطیت ، تهران:کویر، چاپ دوم.
مغنیه، محمد جواد(1424ق). تفسیر الکاشف، تهران:دارالاکتب الاسلامیۀ.
نوری،حسین (1408ق). مستدرک  الوسائل، بیروت: مؤسسة آل البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث.