مدل ارزیابی وابستگی فهم آیات الاحکام به فرهنگ عصر نزول قرآن کریم

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته کارشناسی ارشد علوم قرآنی پژوهشکده مطالعات میان رشته‌ای قرآن دانشگاه شهید بهشتی، ایران، تهران.

2 استادیار پژوهشکده مطالعات میان رشته ای قرآن، دانشگاه شهید بهشتی، ایران، تهران.

3 دانشیار دانشکده مهندسی و علوم کامپیوتر و پژوهشکده مطالعات میان‌رشته ای قرآن، دانشگاه شهید بهشتی، ایران، تهران.

چکیده

دربارۀ نقش مطالعات تاریخی و فرهنگی در فهم قرآن و به‌طور خاص آیات‌الاحکام، طیفی از دیدگاه‌ها وجود دارد و هریک بر مبانی و دلایل ویژه خود تأکید می‌کند؛ از یک سو، نواندیشانی چون نصر حامد ابوزید و مجتهد شبسستری معتقدند فهم صحیح این دست آیات در گرو مطالعات تاریخی و فرهنگی عصرنزول قرآن کریم است و کاربردی کردن احکام آن نیازمند ترجمۀ فرهنگی است و از سوی دیگر، قرآن‌پژوهانی مانند علامۀ طباطبایی و آیت‌الله جوادی آملی برآنند که قرآن‌ کریم در دلالت خود تامّ و مستقل است و با استفاده از قرائن پیوسته می‌توان به فهمی اولیه از مراد الهی دست یافت. هدف از این پژوهش ارائۀ مدلی است که بر اساس معیارهای تأثیرگذار در تعیین وابستگی فهم آیات به فرهنگ عصر نزول، هر آیۀ حاوی حکم عملی را به‌عنوان ورودی مدل ارزیابی کند و خروجی آن تعیین وضعیت آیه به یکی از دو ‌حالت مستقل و وابسته باشد. به این منظور و با روش توصیفی‌تحلیلی، دیدگاه‌ها و مباحثات محققان شاخص در این مبحث را مطالعه و معیارهای تعیین‌کننده را از آن استخراج و درنهایت مدل ارزیابی را به‌صورت نمودار درخت تصمیم نمایش داده‌ایم. این نمودار حاوی عناصر مدل و روابط میان آن‌هاست. این مدل، قابلیت ارزیابی مؤلفه‌های حاکم بر آیات‌الاحکام را فراهم آورده است. این مؤلفه‌ها شامل هشت ویژگی یا عنصر و چهار قاعده یا رابطه است که بر اساس ارزیابی این هشت ویژگی برای آیۀ فقهی ورودی مدل، خروجی مدل که وابستگی یا استقلال آن آیه از مطالعات فرهنگی تخصصی است، تعیین می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

An Evaluation Model for the Dependency of Understanding Legal Verses on the Culture of the Quranic Revelation Era

نویسندگان [English]

  • Rehane Khodamardi 1
  • farzaneh Rouhani of Mashhadi 2
  • alireza Talebpour 3
1 Master's degree in Quranic Sciences, Institute of Interdisciplinary Quran Studies, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Research Institute of Interdisciplinary Quran Studies, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
3 Associate Professor of Faculty of Engineering and Computer Science and Research Institute of Interdisciplinary Quran Studies, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Various perspectives exist regarding the role of historical and cultural studies in understanding the Quran, particularly the legal verses. Scholars such as Nasr Hamed Abu Zayd and Mujtahid Shabestari argue that a proper understanding of these verses is rooted in the historical and cultural studies of the Quranic revelation era, emphasizing the need for cultural translation. On the contrary, Quranic scholars like Allameh Tabatabai and Ayatollah Jawadi Amoli believe that the Quran is self-sufficient and complete in its guidance. The aim of this research is to present a model that evaluates each legal verse as an input based on influential criteria in determining the dependency of understanding the verses on the cultural context of the Quranic revelation era. The output of the model categorizes the verse as either independent or dependent on cultural studies. Using a descriptive-analytical method, the perspectives and discussions of key researchers in this field were studied. The determining criteria were extracted, and the evaluation model was presented as a decision tree diagram, incorporating model elements and their relationships. The model provides the capability to assess the components governing legal verses, consisting of eight features or elements and four rules or relationships. Based on evaluating these eight features for the legal verse input, the model determines the output, indicating the dependency or independence of the verse on specialized cultural studies.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Legal Verses
  • Dependency of Quranic Understanding
  • Cultural Context of Revelation Era
  • منابع

    قرآن کریم.

    • ابوزید، نصرحامد (1383ش). نقد گفتمان دینی، ترجمۀ حسن یوسفی اشکوری، تهران: یادآوران.
    • احمدی‌نژاد، علی(1379ش). نقش زمان و مکان در استنباط احکام فقهی، پایان‌نامۀ مقطع کارشناسی ارشد، رشتۀ حقوق خصوصی، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران.
    • ایازی، محمدعلی(1380ش). فقه‌پژوهی قرآنی، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیه قم.
    • بابایی، علی‌اکبر(1381ش). مکاتب تفسیری، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
    • پاکتچی، احمد(15/6/1402). جزیه، ضمن پایگاه اینترنتی دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، https://www.cgie.org.ir/fa/article/223305.
    • ----------(15/6/1402). مطالعات فرهنگی در تفسیر، ضمن پایگاه اینترنتی دایره المعارف بزرگ اسلامی، https://www.cgie.org.ir/fa/news/179624.
    • جوادی آملی، عبدالله(1387ش). تفسیر تسنیم، قم: اسراء.
    • خرمشاهی، بهاءالدین(1374ش). بازتاب فرهنگ زمانه در قرآن کریم، بینات، 2(5) ،90-97.
    • دهخدا، علی‌اکبر(1373ش). لغت‌نامه، تهران: موسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
    • راغب اصفهانی، حسین بن محمد(1383ش). المفردات لألفاظ القرآن، ترجمۀ غلامرضا خسروی حسینی، تهران: انتشارات المکتبة المرتضویة لإحیاء آثار الجعفریة.
    • رضایی اصفهانی(1393ش). منطق تفسیر القرآن (4). قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص).
    • سروش، عبدالکریم(1385ش). بسط تجربۀ نبوی، تهران: موسسه فرهنگی صراط.
    • شانه‌چی، کاظم(1375ش). آیات‌الاحکام، مطالعات اسلامی، (31 و 32)، 31-48.
    • طباطبائی، سیدمحمدحسین(1374ش). المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمۀ سیدمحمدباقر موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    • ----------(1353ش). قرآن در اسلام، تصحیح رضا ستوده، تهران: دار الکتب الاسلامیة.
    • قرشی بنابی، علی‌اکبر(1371ش). قاموس قرآن، تهران: دار الکتب الاسلامیة.
    • مجتهد شبستری، محمد(1379ش). نقدی بر قرائت رسمی از دین، تهران: طرح نو.
    • ----------(1384ش). تأملاتی در قرائت انسانی از دین، تهران: طرح نو.
    • محقق داماد، مصطفی(1385ش). قواعد فقه مدنی، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
    • مرکز فرهنگ و معارف قرآن(1382ش). دائرةالمعارف قرآن، قم: بوستان کتاب.
    • مطهری، مرتضی(1389ش). آشنایی با قرآن، تهران: نشر صدرا.
    • -----------(1381ش). اسلام و نیازهای زمان،تهران: نشر صدرا.
    • ----------(1379ش). تفسیر و مفسران، قم: انتشارات التمهید.
    • نکونام، جعفر(1380ش). درآمدی برتاریخ‌گذاری قرآن کریم، تهران: هستینما.
    • نوبهار، رحیم(1394ش). جستاری در تقسیمبندی باب‌های فقهی و پیامدهای روششناختی آن، راهبرد، 24(76)، 79-105.

    منابع عربی

    • ابن فارس، احمد( 1404ق). معجم مقاییس اللغة، تحقیق عبدالسلام محمد عبدالقادر عطاء، بیروت: دارالفکر.
    • ابوزید، نصرحامد(2004م). دوائر الخوف (قراءة فی خطاب المرأة)، بیروت: المرکز الثقافی العربی.
    • حکیم، محمدتقی(1979م). الأصول العامة للفقه المقارن، قم: موسسة آل البیت لأحیاء التراث.
    • ذهبی، محمدحسین(1396ش). التفسیر والمفسرون، بی‌جا، دار الکتب الحدیثة.
    • زرکشی(1376ش). البرهان فی علوم القرآن، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. بیروت: دار إحیاء الکتب العربیة.
    • سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر(1421ق). الإتقان فی علوم القرآن، تحقیق فوّاز احمد زمرلی، بیروت: دار الکتاب العربیة.
    • بلعید، صادق(1999م). القرآن والتشریع، بی‌جا، مرکز النشر الجامع.
    • ----------(1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    • طیب، عبدالحسین(1369ش). أطیب البیان فی تفسیر القرآن‏، تهران: اسلام.
    • غروی نائینی، محمدحسین(1376ش). فوائد الأصول، قم: انتشارات جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
    • معرفت، محمدهادی(1386ش). صیانة القرآن من التحریف، قم: انتشارات التمهید.
    • الموسوی الخمینی، روح الله(1413ق). أنوار الهدایة، تهران: موسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
    • ----------(1382ش). تهذیب الأصول، قم: موسسۀ اسماعیلیان.