فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

بررسی روایت آیه‌نگارانه‌ی تاریخ‌نگاری صفوی از قدرت‌گیری شاه اسماعیل

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه تاریخ، دانشکده انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران
چکیده
قدرت‌گیری شاه‌اسماعیل صفوی (930-907ق) و تشکیل سلسلۀ صفویان، یکی از مهم‌ترین حوادث تاریخ ایران محسوب می‌شود. مورخان دورۀ صفوی به‌طور ویژه به این حادثه توجه کرده‌اند و درنتیجه، به یکی از محورهای مهم تاریخ‌نگاری صفویان تبدیل شده است. مهم‌ترین و غالب‌ترین دیدگاه حاکم بر بازتاب این حادثه در جریان تاریخ‌نگاری صفویان، ارائۀ روایت دینی و مذهبی از این رویداد بوده است. این نوع نگاه، متأثر از نگرش دینی حاکم بر جریان تاریخ‌نگاری ایران به‌طور عام و ماهیت مذهبی صفویان به‌صورت خاص بوده و در همین راستا، استفاده از آیات قرآن کریم مهم‌ترین محور روایت مورخان صفوی از قدرت‌گیری شاه‌اسماعیل قرار گرفته است. مسئلۀ اصلی این پژوه، بررسی نقش آیات قرآن در روایت تاریخ‌نگاری صفویان از قدرت‌گیری شاه‌اسماعیل است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که روایت آیه‌نگارانۀ مورخان صفوی از قدرت‌گیری شاه‌اسماعیل در پنج مؤلفه انعکاس یافته است: مشروعیت‌بخشی به حکومت، روایت آیه‌نگارانه از پیروزی‌های شاه‌اسماعیل، توصیف مخالفان، ایجاد شباهت میان احوال شاه‌اسماعیل و پیامبران الهی و درنهایت، توجیه اقدامات اغلب خشن شاه‌اسماعیل. مشروعیت‌بخشی مهم‌ترین دغدغۀ مورخان صفوی بود و دو محور داشت: نخست مشروعیت دادن به کلیت حکومت صفویان و دوم مشروعیت‌بخشی به حکومت و اقدامات شاه‌اسماعیل. مورخان صفوی در همین جهت تلاش داشتند از آیات همسو با این اهداف استفاده کنند.

چکیده تصویری

بررسی روایت آیه‌نگارانه‌ی تاریخ‌نگاری صفوی از قدرت‌گیری شاه اسماعیل
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Examination of the Quranic Narrative in the Safavid Historiography of Shah Ismail's Rise to Power

نویسنده English

mahmoud mehmannavaz
Faculty of Literature and Humanities - Department of History - Yasouj University
چکیده English

The ascension of Shah Ismail Safavi (907-930 AH) and the establishment of the Safavid dynasty constitute one of the most significant events in Iranian history. Scholars of the Safavid era, particularly, have focused on this event, making it a pivotal aspect of Safavid historiography. The prevailing perspective shaping the reflection of this event in Safavid historiography is the presentation of a religious and doctrinal narrative. This approach, influenced by the religious outlook prevalent in Iranian historiography and the specific religious nature of the Safavids, underscores the use of Quranic verses as a central theme in Safavid historians' accounts of Shah Ismail's rise to power. The primary concern of this research is to investigate the role of Quranic verses in the Safavid historiographical narrative of Shah Ismail's ascension. The findings of the study indicate that the Quranic narrative of Safavid historians on Shah Ismail's rise is reflected in five components: legitimizing the rule, Quranic narrative of Ismail's victories, describing opponents, drawing parallels between Ismail's life and divine prophets, and ultimately justifying Ismail's often violent actions. Legitimizing the rule was the primary concern of Safavid historians and had two axes: legitimizing the entirety of Safavid rule and legitimizing the rule and actions of Shah Ismail. Safavid historians have endeavored to use Quranic verses in line with these objectives.

کلیدواژه‌ها English

Quranic Narrative
Historiography
Shah Ismail
Safavids
Narrative
  • منابع

    • قرآن کریم، ترجمۀ محمدمهدی فولادوند.
    • آرام، محمدباقر(1393ش). اندیشۀ تاریخ‌نگاری عصر صفوی، تهران: امیرکبیر.
    • امینی هروی، ابراهیم بن میرک جلال‌لدین(1383ش). فتوحات شاهی، تصحیح محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
    • اوشیدری، جهانگیر(1378ش). دانش‌نامۀ مزدیسنا؛ واژه‌نامۀ توضیحی آئین زرتشت، تهران: مرکز.
    • پاینده، عظیمه و جعفری، علی‌اکبر(1397ش). اسکندربیگ ترکمان و آیه‌نگاری‌اش در عالم‌آرای عباسی، پژوهش‌نامۀ تاریخ اسلام، 8(30). 113-128.
    • ثواقب، جهانبخش(1380ش). تاریخ‌نگاری عصر صفویه و شناخت منابع و مآخذ، شیراز: نوید شیراز.
    • جنابدی، میرزابیگ بن حسن(1378ش). روضة الصفویة، به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
    • الحسینی القزوینی، یحیی بن عبدالطیف(1314ش). لبّ التواریخ، تهران: مؤسسۀ خاور.
    • حسینی ‌استرآبادی، سید حسین بن مرتضی(1366ش). از شیخ‌صفی تا شاه‌صفی، به‌ کوشش احسان اشراقی، تهران: علمی.
    • حسینی قمی، قاضی احمد بن حسین(1383ش). خلاصة التواریخ، تصحیح احسان اشراقی، تهران: دانشگاه تهران.
    • خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین(1380ش). تاریخ حبیب‌السیر، تهران: خیام.
    • دلیر، نیّره(1393ش). فرهنگ سیاسی و مبانی نظری پادشاهی و سلطنت؛ بررسی تطبیقی فرۀ ایزدی و ظل‌اللهی، مطالعات تاریخ فرهنگی، 5(20). 39-59.
    • رضوانیان، قدیسه و مقدسی، زهرا(1394ش). دیالکتیک تشبیه در تاریخ بیهقی، مطالعات زبانی ـ بلاغی، 6(11). 95-120.
    • روملو، حسن‌بیگ(1357ش). احسن التواریخ، به‌ کوشش عبدالحسین نوایی، تهران: بابک.
    • سرخیل، فاطمه(1390ش). درآمدی بر روش و بینش تاریخی اسکندربیگ منشی ترکمان در عالم‌آرای عباسی، تاریخ اسلام، 12(46-45). 89-115.
    • سیوری، راجر(1394ش). ایران عصر صفوی، ترجمۀ کامبیز عزیزی، تهران: مرکز.
    • شعبانی، امامعلی و زارعی، علی(1391ش). نسب و نسب‌سازی در سده‌های میانۀ تاریخ ایران؛ دلایل و زمینه‌ها، مطالعات تاریخ فرهنگی، 4(14). 21-52.
    • شیرازی، عبدی‌بیگ(1369ش). تکملة ‌الاخبار، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: نشر نی.
    • الطائی، نجاح(1439ش). تفسیر اهل بیت (ع)، قم: دار الهدی لإحیاء التراث.
    • طبرسی، فضل بن حسن(1408ق). مجمع البیان، بیروت: دار المعرفة.
    • قباد الحسینی، خورشاه(1379ش). تاریخ ایلچی نظام‌شاه، تصحیح محمدرضا نصیری و کوئیچی هانه‌دا، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
    • قزوینى اصفهانى، ‏محمد یوسف واله(1372ش). خلد برین، تصحیح میرهاشم محدث‏، تهران‏: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
    • کویین، شعله(1392ش). تاریخ‌نگاری در دورۀ صفویه، پیام بهارستان، ترجمۀ خسرو خواجه‌نوری، 6(21). 370-381.
    • ----------(1387ش). تاریخ‌نویسی در روزگار فرمانروایی شاه‌عباس صفوی؛ اندیشه، گرته‌برداری و مشروعیت در متون تاریخی عهد صفویه، ترجمۀ منصور صفت‌گل، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    • محمدی، ذکرالله و بیطرفان، محمد(1391ش). انتقال و تحول اندیشۀ سیاسی فرۀ ایزدی از ایران باستان به ایران اسلامی با تکیه بر مبانی فکری اندیشه‌گران ایرانی، سخن تاریخ، 6(16). 3-36.
    • معروف، غلامرضا و داداشی، ایرج(1396ش). مقوله‌بندی «فرۀ ایزدی» و تکامل آن تحت تأثیر قرآن، حکمت معاصر، 8(3). 131-169.
    • منشی‌قزوینی، بوداق(1378ش). جواهر الاخبار، تصحیح محسن بهرام‌نژاد، تهران: میراث مکتوب.
    • میچل، کالین(1397ش). سیاست‌ورزی در ایران عصر صفوی: قدرت، دیانت، بلاغت، ترجمۀ حسن افشار، تهران: فرهنگ جاوید.
    • ناشناس(1384ش). عالم آرای شاه‌اسماعیل، به کوشش اصغر منتظر صاحب، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

  • تاریخ دریافت 19 شهریور 1402
  • تاریخ بازنگری 12 مهر 1402
  • تاریخ پذیرش 12 مهر 1402
  • تاریخ انتشار 01 آذر 1402