فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن

دلالت‌پژوهی مبانی قرآنی، روایی و فقهی نفقه زن در پرتو جایگاه اقتصادی زنان؛ (بازفهم براساس فرهنگ معاصر نزول و فرهنگ حاضر)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار علوم قرآن و حدیث دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.
2 استادیار گروه حقوق، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.
چکیده
قرآن معجزه جاویدان فرازمانی و فرامکانی است و تمام احکام آن دارای مصلحت و حکمت به فراخور مکلف است. یکی از تکالیف قرآن در زمینه خانواده موضوع پرداخت نفقه زن به واسطه شوهر است. از آنجایی که در جامعه فعلی زنان دارای موقعیت برابر یا برتر اقتصادی و اجتماعی شده‏اند بعضاً امتثال یا عدم امتثال این تکلیف مشکلاتی بین زوجین به وجود می‏آورد. پژوهش حاضر برآن است با استفاده از روش تحقیق توصیفی – تحلیلی و ابزار گردآوری کتابخانه‏ای – اسنادی به این سوالات پاسخ دهد که در عقد دایم پرداخت نفقه بر چه مبانی شرعی استوار است؟ آیا پرداخت نفقه می‏تواند تابعی از شرایط اقتصادی زوجین باشد؟ یافته‏های پژوهش حاکی از آن است که مفهوم‏شناسی نفقه دلالت مستقیم بر فلسفه آن یعنی رفع احتیاج زن به واسطه مرد دارد و اصلی‏ترین مبنای قرآنی نیز بیانگر احتیاج اقتصادی زن به واسطه عدم اشتغال و کسب درآمد است و ضمناً اثبات‏کننده عقلایی بودن تکلیف است. همچنین بر مبنای روایی فلسفه نیاز تأیید می‌شود. نفقه از نظر فقهی با مبانی «احتیاج» و «عِوَضِ احتباس» تناسب بیشتری دارد. دلایلی همچون غیرتعبدی بودن حکم نفقه، غیرمعاوضی بودن نفقه، نظریه صحت شرط عدم نفقه، حق بودن نفقه، ارتکاز عرفی و اقتضائات جامعه و سیاست‏گذاری‏های کلان کشور اثبات می‏کند که تکلیف نفقه بر اساس نیاز زن است که در صورت نیاز زن وجوب قطعی دارد ولی در صورت بی‏نیازی و داشتن درآمد حکم آن می‏تواند بر اساس فلسفه تعیین شود و در صورت برگشت به نیازمندی مجدد حکم وجوب برقرار شود.

چکیده تصویری

دلالت‌پژوهی مبانی قرآنی، روایی و فقهی نفقه زن در پرتو جایگاه اقتصادی زنان؛ (بازفهم براساس فرهنگ معاصر نزول و فرهنگ حاضر)
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Studying the implications of the Qur'anic, narrative and jurisprudential foundations of women's alimony in the light of women's economic position;

نویسندگان English

farzad dehghani 1
abdolazim khoroushi 2
1 Assistant Professor of Quran and Hadith Sciences, Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Law, Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran.
چکیده English

The Qur'an is an eternal, trans-temporal and trans-spatial miracle, and all its commands have expediency and wisdom in proportion to the practitioner. One of the duties of the Qur'an in the field of family is the issue of alimony for the wife by the husband. Since in the current society, women have equal or superior economic and social status, sometimes the compliance or non-compliance of this task causes problems between couples. The purpose of this research is to answer these questions by using the descriptive-analytical research method and the library-document collection tool, which are the Shari'a foundations of alimony payment in formal marriage? Can the payment of alimony be a function of the economic conditions of the couple? The findings of the research indicate that the concept of alimony has a direct implication on its philosophy, which is to fulfill the needs of women through men. And the main Quranic basis also shows the economic need of the woman due to the lack of employment and earning, and at the same time, it proves the rationality of the duty. It is also confirmed based on the validity of the philosophy of need. From the point of view of jurisprudence, alimony is more compatible with the principles of "need" and "maintenance compensation". Reasons such as the non-religiousness of the alimony order, the non-compensation of alimony, the theory of the correctness of the condition of no alimony, the right of alimony, the customary focus and the requirements of the society and the policies of the country prove that the duty of alimony is based on the needs of the woman that if the woman is in need, there is a definite obligation, but in the case of no need and having income, the ruling can be determined based on philosophy, and in the case of returning to need again, the ruling of obligation is established.

کلیدواژه‌ها English

Alimony
evidence of alimony
need
economic status
قرآن کریم
نهج البلاغة (صبحی صالح)
ابن جزی غرناطی، محمد بن احمد، (1416ق)، کتاب التسهیل لعلوم التزیل، بیروت: شرکت دار الأرقم بن ابی الأرقم.
ابن جنید اسکافی، محمد بن احمد کاتب بغدادى، (1416ق)، مجموعة فتاوى ابن جنید، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ابن جوزی، ابوالفرج عبدالرحمن بن علی، (‏1422ق)، زاد المسیر فی علم التفسیر، بیروت: دارالکتاب العربی.
ابن عطیه اندلسی، عبدالحق بن غالب، (1422ق)، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن قدامه، عبدالله بن احمد، (1388)، المغنی، مکتبه القاهره.
ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، (1419ق)، تفسیر القرآن العظیم(ابن کثیر)، بیروت: دارالکتب العلمیه، منشورات ‏محمد علی بیضون.
ابن منظور، محمد بن مکرم، (1414 ق)، ‏لسان العرب، بیروت: دار صادر.
ابن هائم، شهاب الدین احمد بن محمد، (‏1423ق)، التبیان فی تفسیر غریب القرآن، بیروت: دارالغرب الإسلامی.
ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، (1408ق.)، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، مشهد: بنیاد پژوهش‌های ‏آستان قدس رضوی.
اصفهانی، ابو الفرج، (1415 ق)، الأغانی، بیروت، دار احیاء تراث عربی.
امروالقیس، (1425ق)، دیوان امری القیس، تحقیق: عبدالرحمن المصطاوی، بیروت، لبنان: دارالمعرف.
ایزدی فرد، علی‏اکبر و همکاران، (1392)، وضعیت حقوقی شرط عدم نفقه در نکاح دائم، آموزه‏های فقه مدنی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، شماره 8.
ایزدی فرد، علی‏اکبر و همکاران، (1393)، اشتغال زوجه و تاثیر آن بر نفقه، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، شماره 10.
آملى، میرزا هاشم، (1406ق)، المعالم المأثورة، قم: مؤلف الکتاب.
بانوی اصفهانی، سیده نصرت امین، (1361ش)، مخزن العرفان در تفسیر القرآن، تهران: نهضت زنان مسلمان.
بحرانى آل عصفور، یوسف بن احمد بن ابراهیم، (1405ق)، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
بغدادی، علاء الدین علی بن محمد، (1415ق)، لباب التاویل فی معانی التنزیل، بیروت: دارالکتب العلمیه.
بغوی، حسین بن محمود، (1420ق)، معالم التنزیل فی تفسیرالقرآن، بیروت: داراحیاء التراث العربی.‏
بلاغی، سید عبدالحجت، (1386ق)، حجه التفاسیر و بلاغ الإکسیر، قم: انتشارات حکمت.
بلخی، مقاتل بن سلیمان، (1423ق)، تفسیر مقاتل بن سلیمان، بیروت: دار إحیاء التراث.
بیضاوی، عبداللّه بن عمر، (1418ق)، أنوارالتنزیل و أسرار التأویل، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
پورعبدالله، کبری، (1390ش)، مبنای فقهی نفقه و آثار حقوقی ناشی از آن، دو فصلنامه فقه و حقوق خانواده، شماره 54.
‏تستری، ابومحمد سهل بن عبداللّه، (‏1423ق)، تفسیر التستری، بیروت: منشورات محمد علی بیضون، دارالکتب العلمیه.‏
جزیرى، عبد الرحمن، (1419ق)، الفقه على المذاهب الأربعة و مذهب أهل البیت علیهم السلام، بیروت: دارالثقلین.
‏جصاص، احمد بن علی، (‏1405ق)، احکام القرآن، بیروت: داراحیاء التراث العربی.‏
جمعى از پژوهشگران زیر نظر شاهرودى، سید محمود هاشمى، (1423ق)، موسوعة الفقه الإسلامی طبقا لمذهب أهل البیت علیهم السلام، قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت علیهم السلام.
جواد علی، (1976م)، المفصل فی تاریخ العرب قبل الإسلام، بیروت: دارالعلم للملایین و بغداد مکتبه النهضه، دوم.
جوهری، اسماعیل بن حماد، (1407ق.)، الصحاح، بیروت: درالعلم للملایین.
حائرى، سید على بن محمد طباطبایى، (1418ق)، ریاض المسائل: قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
حائری مهریزی، و همکاران، (1396)، دلایل تمایل و عدم تمایل به فرزندآوری در میان مردم شهری و روستایی ایران: یک مطالعه ملی، نشریه پایش، دوره 16، شماره 5.
حقی بروسوی، اسماعیل، (بی‌تا)، تفسیر روح البیان، بیروت: دارالفکر.
حکیم، سید محمد سعید طباطبایى، (1415ق)، منهاج الصالحین، بیروت: دارالصفوة.
حلّى فخر المحققین، محمد بن حسن بن یوسف، (1387ق)، إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
حلّى، ابن ادریس، (1410ق)، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
حلّى، مقداد بن عبد اللّه سیورى، (1404ق)، التنقیح الرائع لمختصر الشرائع، قم: انتشارات کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى.
حمیری، عبدالله بن جعفر، (1413 ق)، قرب الإسناد، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
حیدرنیا، محسن و مسعود شادمان، (1392ش)، بررسی تاریخی وضعیت اجتماعی زنان در جزیره العرب تا سال 600 میلادی، فصلنامه مسکویه، سال 8، شماره 27.
خوانسارى، سید احمد بن یوسف، (1405ق)، جامع المدارک فی شرح مختصر النافع، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
دهخدا، علی اکبر، (1377ش)، لغت‌نامه دهخدا، تهران: دانشگاه تهران.
خویى، سید ابو القاسم موسوى، (1410ق)، منهاج الصالحین، قم: نشر مدینة العلم.
رشیدالدین میبدی، احمد بن ابی سعد، (1371ش)، کشف الأسرار و عده الابرار، تهران: انتشارات امیر کبیر، پنجم.
‏زمخشری، محمود، (‏1407ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دارالکتاب العربی.‏
زهیر صعب، (بی‌تا)، تطور بنی الأسره العربیه، بی‌جا: الأنماء العربی.
سبزوارى محقق، محمد باقر بن محمد مؤمن، (1423ق)، کفایة الأحکام، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
سبزوارى، سید عبد الأعلى، (1413ق)، مهذّب الأحکام، قم: مؤسسه المنار، چهارم.
سبزوارى، سید عبد الأعلى، (بی‏تا)، جامع الأحکام الشرعیة، قم: مؤسسه المنار، نهم.
‏سمرقندی، نصر بن محمد بن احمد (بی‌تا)، بحرالعلوم، بی‌جا. ‏
سورآبادی، ابوبکر عتیق بن محمد، (1380ش)، تفسیر سورآبادی، تهران: فرهنگ شهر نو.
شافعی، ابوعبدالله محمد بن إدریس، (2006 م)، تفسیر الإمام الشافعی، المملکه العربیه السعودیه: دار التدمریه.
شاکر، محمدکاظم، (1394ش)، اندیشه­های قرآنی، قم: آیین احمد (ص).
شبّر، سید عبداللّه، (1407ق)، الجوهر الثمین فی تفسیر الکتاب المبین، کویت: مکتبه الألفین.
شعبانی، محمدحسین و همکاران، (1394ش)، بررسی فقهی ماهیت وجودی نفقه زوجه و کمیت و کیفیت آن در مذاهب خمسه، فصلنامه حبل المتین، شماره 13.
شوشترى، محمد تقى، (1406ق)، النجعة فی شرح اللمعة، تهران: کتابفروشى صدوق.
شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، (1409 ق)، وسائل الشعیه، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
شیرازى، ناصر مکارم، (1427ق)، الفتاوى الجدیدة، قم: انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب علیه السلام، دوم.
طباطبایی، سید محمد حسین، (1417ق)، المیزان فی تفسیرالقرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه ‏علمیه قم، پنجم.‏
طبرسی، فضل بن حسن، (1372ش)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات ناصر خسرو، دوم.
طبرسی، فضل بن حسن، (1377ش)، تفسیر جوامع الجامع، تهران: انتشارات دانشگاه تهران و مدیریت حوزه علمیه قم.
طبرسى، امین الإسلام، (1410ق)، المؤتلف من المختلف بین أئمة السلف، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، (1412ق)، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دارالمعرفه.
طرابلسى ابن براج، عبد العزیز، (1406ق)، المهذب، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طوسی، محمد، (1415 ق)، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی‏.
طوسی، محمد بن الحسن، (1414 ق)، الأمالی، قم: دارالثقافه.
طوسى ابو جعفر، محمد بن حسن، (1387ق)، المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، تهران؛ ایران، سوم.
‏طوسى، محمد بن الحسن، (1407ق)‏، تهذیب الأحکام(تحقیق خرسان)، محقق - مصحح: خرسان، حسن ‏الموسوى‏، تهران.
طهرانی(کاتوزیان)، محمد علی، (1383ش)، فرهنگ کاتوزیان، تهران: دادگستر نشر.
عاملی، علی بن حسین، (1413ق)، الوجیز فی تفسیر القرآن العزیز، قم: دار القرآن الکریم.
عاملى محقق ثانى، على بن حسین، (1414ق)، جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام، دوم.
عاملى، شهید ثانى زین الدین بن على، (بی­تا)، رسائل الشهید الثانی (ط؛ القدیمة)، قم: کتابفروشى بصیرتى.
عاملى، محمد بن على موسوى، (1411ق)، نهایة المرام فی شرح مختصر شرائع الإسلام، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
فخر رازی، ابوعبداللّه محمد بن عمر، (1420ق)، مفاتیح الغیب، بیروت: داراحیاء التراث العربی، سوم.‏
فیض کاشانی، محمد مولی محسن، (1418 ق)، الأصفی فی تفسیرالقرآن، قم: جامعۀ‌ مدرسین.‏
فیض کاشانی، ملا محسن، (1415ق)، تفسیر الصافی، تهران: انتشارات الصدر، دوم.
قرشی، علی اکبر، (1377 ش)، تفسیر أحسن الحدیث، تهران: بنیاد بعثت.
قرشی، علی اکبر، (1412 ق)، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الإسلامیة‌، چاپ ششم.
قمی مشهدی، محمد بم محمد رضا، (1368ش)، تفسیر کنز الدقائق و بحرالغرائب، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
قمّى، سید صادق حسینى روحانى، (1412ق)، فقه الصادق علیه السلام (للروحانیقم: مدرسه امام صادق علیه السلام.
قمّى، سید محمد حسینى روحانى، (1417ق)، المسائل المنتخبة، کویت، شرکة مکتبة الألفین.
کاشانی، محمد بن مرتضیق، (1410ق)، تفسیر المعین، قم: کتابخانه آیت اللّه مرعشی نجفی.
کاتوزیان، ناصر، (1398ش)، فلسفه حقوق، تهران: گنج دانش.
کلوذانی حنبلی، أبوالخطاب محفوظ بن أحمد بن حسن، (1430ق)، شرح القصیده الدالیه، بی­جا: دارابن جوزی.
کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق‏، (1407ق)، الکافی (ط؛ الإسلامیة)، محقق - مصحح: غفارى على اکبر و آخوندى، محمد، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چهارم‏.
کیدرى قطب الدین، محمد بن حسین، (1416ق)، إصباح الشیعة بمصباح الشریعة، قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام.
گنابادی، سلطان محمد، (1408ق)، تفسیر بیان السعاده فی مقامات العباده، بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، دوم.
لنکرانى، محمد فاضل موحدى، (1422ق)، الأحکام الواضحة، قم: مرکز فقهى ائمه اطهار علیهم السلام، چهارم.
مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، (1403 ق)، بحارالأنوار، بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
محقق سبزواری، محمد باقر بن محمد مؤمن، (1423ق)، کفایة الأحکام، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
محلی، جلال الدین و جلال الدین سیوطی، (1416ق)، تفسیر الجلاین، بیروت: مؤسسه النور للمطبوعات.
محمدی، مرتضی، (1383ش)، ازدواج، نفقه و تمکین، مطالعات راهبردی زنان، شماره 25.
مشکور، محمد جواد، (1357ش)، فرهنگ تطبیقی عربی با زبان‌های سامی و ایرانی، بنیاد فرهنگ ایران.
مشیری، مهشید، (1371 ش)، فرهنگ الفبایی؛قیاسی زبان فارسی، تهران: سروش.
مصطفوى، حسن‏، (بی‌تا)، التحقیق فى کلمات القرآن الکریم‏، بیروت‏: دار الکتب العلمیة؛ مرکز نشر اثار ‏علامه مصطفوی‏، سوم.‏
مغنیه، محمد جواد، (1421ق)، فقه الإمام الصادق علیه السلام، قم: مؤسسه انصاریان، دوم
مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، (بی‌تا)، زبده البیان فی أحکام القرآن، تهران: کتابفروشی مرتضوی.
مکارم شیرازی، ناصر، (1424ق)، کتاب النکاح، تحقیق و تصحیح محمدرضا حامدی و مسعود مکارم، قم: مدرسه امام علی (ع).
‏مکارم شیرازی، ناصر، (1374 ش‏)، تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول.‏
ملاحویش، آل غازی عبدالقادر، (1382ق)، بیان المعانی، دمشق: مطبعه الترقی.
نجفى صاحب الجواهر، محمد حسن، (1404ق)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار إحیاءالتراث العربی، هفتم.
نجفى کاشف الغطاء، محمد حسین بن على، (1359ق)، تحریر المجلة، نجف: المکتبة المرتضویة.
نحاس، ابوجعفر، احمد بن محمد، (1421ق)، اعراب القرآن، بیروت: منشورات محمد علی بیضون- دارالکتب العلمیه.
نوری، حسین بن محمد تقی، (1408 ق)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
نیشابوری، محمود بن ابوالحسن، (1415ق)، إیجاز البیان عن معانی القرآن، بیروت: دارالغرب الاسلامی.
نیشابوری، نظام الدین حسن بن محمد، (1416ق)، تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان، بیروت: دارالکتب العلمیه.
وات، مونتگمری، (1379ش)، عربستان پیش از اسلام، مترجم: علی ناظمیان فرد، مجله تاریخ اسلام، شماره 4.
وجدانى فخر، قدرت الله، (1426ق)، الجواهر الفخریة فی شرح الروضة البهیة، قم: انتشارات سماء قلم، دوم.
یزدى، سید محمد کاظم طباطبایى، (1422ق)، العروة الوثقى مع تعالیق الإمام الخمینی، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى قدس سره.
Muthmainnah, Y., & Khaidir, R. Z. (2020). An Islamic Legal hermeneutics on Nafāqah during the Covid؛19 Pandemic. Ulumuddin Journal of Islamic Legal Studies, 1(2).

  • تاریخ دریافت 10 دی 1401
  • تاریخ بازنگری 05 خرداد 1402
  • تاریخ پذیرش 09 خرداد 1402
  • تاریخ انتشار 01 تیر 1402