معرفی دوره‌هایِ زمانیِ پس از نزولِ وحی و جایگاه آن در تحریفِ لفظیِ قرآن

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

علوم قرآن و حدیث / دانشگاه قرآن و حدیث / قم / ایران

چکیده

یکی از موضوعاتی که مباحث «عدم تحریفِ قرآن» را مه­آلود و شاید غیردقیق نشان می‌دهد، پرداختن به موضوع تحریف یا عدم تحریفِ قرآن، بدون مشخص نمودن محدوده‌ی زمانیِ بحثِ «تحریف قرآن» است. از سوی دیگر دسترسی ما به قرآن، دوره­های زمانی مختلفی را طی کرده است که ماهیت و نوعِ بررسی آن‌ها، می­تواند در موضوع تحریف، دارای نتایج متفاوتی باشد. این تفاوت به گونه­ای است که پاسخ‌گویی به عدمِ تحریف قرآن، دلایل و اسنادِ متفاوتی را نیز از دو سویِ منازعه، طلب می­کند؛ به این معنی که اگر موضوع تحریف قرآن را یک کل در نظر بگیریم، برخی از دلایلِ قائلانِ به عدم تحریفِ قرآن، جزئی است و نمی­تواند مرتفع کننده‌ی آن ادعای کلی باشد. بنابراین، تقسیم­بندی و معرفی دوره­های زمانی برای دسترسی به قرآن کریم از صدر اسلام تا کنون، بسیار ضروری است. یعنی لازم است تا بررسی و پژوهش شود، چه دوره­های زمانی، برای بررسی دقیق مصادیق «انحرافِ لفظیِ حذفیِ قرآن» قابل طرح هستند؟ و این دوره‌های زمانی چه مختصات و ویژگی‌هایی در خود دارند؟ در پژوهش پیش‌رو، پنج دوره زمانی، طرح و معرفی می‌گردد تا نسبت و جایگاه آن‌ها با مسئله تحریف لفظیِ حذفیِ قرآن، روشن گردد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Introducing the periods of time after the revelation and its place in the verbal distortion of the Qur'an

نویسنده [English]

  • Kazem Ostadi
Master of Quran and Hadith Sciences, University of Quran and Hadith, Qom, Iran
چکیده [English]

One of the issues that make the discussion of "non-distortion of the Qur'an" hazy and perhaps imprecise is dealing with the issue of distortion or non-distortion of the Qur'an without specifying the time frame of the "distortion of the Qur'an" debate. On the other hand, our access to the Qur'an has gone through different periods of time, the nature and type of investigation of which can have different results on the issue of distortion. This difference is such that responding to the non-distortion of the Qur'an requires different reasons and documents from both sides of the conflict; This means that if we consider the issue of distortion of the Quran as a whole, some of the reasons for saying that the Quran is not distorted are partial and cannot be the answer to that general claim. Therefore, it is very necessary to divide and introduce the time periods to access the Holy Quran from the beginning of Islam until now. That is, it is necessary to investigate and research, what periods of time can be proposed for a detailed examination of the examples of "exclusionary verbal deviation of the Qur'an"? And what are the coordinates and characteristics of these time periods? In the upcoming research, five periods of time will be proposed and introduced in order to clarify their relationship and position with the problem of verbal distortion of the Qur'an.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Qur'an
  • distortion of Mushaf
  • verbal distortion
  • periods of distortion
  1. قرآن مجید

    1. ابن الندیم، محمد بن اسحاق (1398ق)، الفهرست، بیروت: دار المعرفه.
    2. ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم (بی‌تا)، الجواب الصحیح لمن بدل دین المسیح، تحقیق: علی سید صبح المدنی، مصر: مطبعة المدنی.
    3. ابن‌جزری، محمد بن محمد (بی‌تا)، النَشر فی القراءات العَشر، بیروت: دارالکتب العلمیه.
    4. ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی (1422ق)، زاد المسیر فی علم التفسیر، بیروت: دارالکتاب العربی.
    5. ابن‌حزم، علی بن احمد (1405ق)، الفصل فی الملل و الاهواء و النحل، چاپ محمدابراهیم نصر، بیروت: دار الجیل.
    6. ابن‌قیّم جوزیّه، محمد بن ابی‌بکر (1407ق)، هدایه الحیاری فی اجوبه الیهود و النصاری، بیروت: دارالکتب العلمیة..
    7. ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر (1419ق)، تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دارالکتب العلمیة.
    8. ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414ق)، لسان العرب، بیروت: دار صادر.
    9. احمدبن حنبل (1416ق)، مسند احمد، بیروت: الرسالة.
    10. استادی، رضا (1396ش)، آشنایی با تفاسیر به ضمیمۀ مسئله عدم تحریف قرآن، قم: ارزشمند.
    11. استادی، کاظم (1392ش)، «ارتباط اختلافِ قراءات با تحریفِ قرآن»، پژوهش‌های قرآنی، س20، ش1، 146ـ171.
    12. استادی، کاظم (1394ش)، تاریخچه تغییر خط، قم: نشر مؤلف.
    13. استادی، کاظم (1394ش)، درآمدی بر فلسفه خط، قم: نشر مؤلف.
    14. استادی، کاظم (1396ش)، کتابشناسی عدم تحریف قرآن، قم: مشعر .
    15. امام­الحرمین، عبدالملک بن عبداللّه (1409ق)، شفاء الغلیل فی بیان ما وقع فی التوراه و الانجیل من التبدیل، قاهره: چاپ حجازی سقا.
    16. امین، احمد (1936م)، ضحی الاسلام، قاهره: بی‌نا.
    17. انصاری، مرتضی (1416ق)، فرائد الاصول، قم: جامعه مدرسین.
    18. آخوند خراسانی، محمد کاظم (1364ق)، کفایة الاصول، تهران: اسلامیه.
    19. الآلوسی، عادل محی‌الدین (1422ق)، التراث العربی و المستشرقون، قاهره: دارالفکر العربی.
    20. آندلسی، ابوحیان (1422ق)، البحر المحیط، بیروت: دارالکتب العلمیة.
    21. بحرانی، سیدهاشم (1415ق)، البرهان فی تفسیر القرآن، تهران: بعثت.
    22. بخاری، محمدبن اسماعیل (1401ق)­، صحیح بخاری، بیروت: دارالفکر.
    23. بلاذری، احمد بن یحیی (1337ش)، فتوح البلدان، مترجم: محمد توکل، تهران: نقره. نیز: همان، (1403ق)، بکوشش رضوان محمد رضوان، بیروت: بی‌نا.
    24. بلاذری، احمد بن یحیی (1417ق)، انساب الاشراف، بیروت: دارالفکر.
    25. بلاغی، محمدجواد (بی‌تا)، آلاء الرّحمن ‎فی ‎تفسیرالقرآن، قم: مکتبه ‎الوجدانی .
    26. بیانی، مهدی و مهدی بهرانی (1338ش)، راهنمای گنجینۀ قرآن، تهران: بی‌نا.
    27. بیضاوی، عبدالله بن عمر (1418ق)، انوار التنزیل أسرار التأویل، بیروت: دار إحیاء.
    28. تاری، جلیل (1380ش)، «تأملی در تاریخ وفات پیامبر(ص)»، تاریخ اسلام، بهار ش5، ص 3ـ26.
    29. تهرانی، آقا بزرگ (1975م)، الذریعةالی تصانیف الشیعه، بیروت: دارالاضواء.
    30. جهشیاری، محمد (1357ق)، الوزراء و الکتاب، به کوشش عبدالله اسماعیل صاوی، قاهره: بی‌نا.
    31. حجتی، سید محمد باقر (1386ش)، پژوهشی در تاریخ قرآن، تهران: دفتر نشر فرهنگ.
    32. حسن، عبدالحمید (1390ق)، یادوراۀ حفنی ناصیف، قاهره: مجمع اللغة العربیة.
    33. خویی، ابوالقاسم (1401ق)، البیان فى تفسیر القرآن، بیروت: دارالزهراء.
    34. خویی، ابوالقاسم (1361ش)، شناخت و اعجاز قرآن، ترجمۀ نجمی و هریسی، تهران: اسوه.
    35. رامیار، محمود (1380ش)، تاریخ قرآن، تهران، امیر کبیر.
    36. رامین­نژاد، رامین (1388ش)، اسناد و دست نوشته­های قرآنی، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.
    37. ریپین، اندرو (1379ش)، «نگاهى به روش‏شناسى جان ونزبرو»، ترجمة مرتضى کریمى‏نیا، پژوهش‏هاى قرآنى، پاییز و زمستان، د6، ش23، صفحات 190ـ217.
    38. زرکشی، محمدبن عبدالله (1408ق)، البرهان فی علوم القرآن، بیروت، دارالفکر.
    39. زمخشری، محمودبن عمر (1407ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دار الکتاب العربی.
    40. زنجانی، ابوعبدالله (1404ق)، تاریخ القرآن، تهران: منطمه الاعلام الاسلامی.
    41. زینحار، احمد محمد (1373ق)، السبیل الی ضبط کلماتِ التنزیل، قاهره: مطبعۀ الازهر.
    42. سمرقندی، نصر بن محمد (1416ق)، بحرالعلوم (تفسیر السمرقندی)، بیروت: دارالفکر.
    43. سیوطی، جلال الدین (1306ق)، الاتقان فی علوم القرآن، قاهره: بی‌نا. نیز: همان، (1408ق)، بیروت: عصریه.
    44. شاهین، عبدالصبور (2005م)، تاریخ القرآن، قاهره: نهضة مصر.
    45. صاحب بن عباد، اسماعیل (بی‌تا)، المحیط فی اللغة، بیروت: عالم الکتب.
    46. صدوق، محمد بن علی (1390ق)، عیون اخبار الرضا، نجف: المطبعة الحیدریة.
    47. الطباطبائى، محمّدحسین (1403ق)، المیزان فى تفسیر القرآن، بیروت: الاعلمى للمطبوعات.
    48. طبرسی، فضل بن حسن (1415ق)، مجمع البیان، بیروت:مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
    49. طبری، محمدبن جریر (1375ش)، تاریخ الطبری، تهران: اساطیر.
    50. طبری، محمدبن جریر (1400ق)، تفسیر طبری (جامع البیان عن تأویل القرآن)، بیروت: چاپ افست.
    51. طوسی، محمدبن حسن (1411ق)، مصباح المتهجد، بیروت: مؤسسه فقه الشیعه.
    52. عاملی، جعفرمرتضی (1413ق)، حقایق هامة حول القرآن الکریم، بیروت: دار الصفوة.
    53. عسکری، حسن (1409ق)، التفسیر المنسوب الی الامام ابی‌محمد الحسن بن علی العسکری، تحقیق محمدباقر ابطحی، قم: موسسه امام مهدی(ع).
    54. عسکری، مرتضی (1416ق)، القرآن الکریم و روایات المدرستین، قم: اصول الدین.
    55. فخر رازی، محمد بن عمر (1420ق)، تفسیر رازی، بیروت: دار الاحیاء.
    56. فضلی، عبدالهادی (1388ش)، مقدمه­اى بر تاریخ قراءات، ترجمه محمد باقر حجتی، تهران: اسوه.
    57. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب (1415ق)، القاموس المحیط، بیروت: دار الکتب العلمیة.
    58. فیض کاشانی، محمد بن محسن (1402ق)، تفسیر صافی، بیروت: الاعلمی للمطبوعات.
    59. کریمی­نیا، مرتضی (1391ش)، سیر چاپ متن و ترجمه‌ی قرآن در اروپا (بخش نخست)، ترجمان وحی، ش32، پاییز و زمستان.
    60. کلینی، محمّدبن یعقوب (1365ش)، اصول کافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
    61. گراهام، ویلیام (1379ش)، «ملاحظاتى بر کتاب مطالعات قرآنى»، ترجمۀ مرتضى کریمى‏نیا، آینه‌ی پژوهش، ش 5، آذر و دى.
    62. ماوردی علی بن محمد (بی‌تا)، النکت و العیون، بیروت: دار الکتب العلمیة.
    63. مجلسی، محمد باقر (1364ش)، مرآة العقول، تهران: اسلامی.
    64. مجلسی، محمد باقر (1403ق)، بحار الانوار، بیروت: مؤسسةالوفاء.
    65. مدیرشانه­چی، کاظم (1362ش)، قرآن‌های چاپی، مشکات، بهار، شماره 2.
    66. مرادی، حمیدرضا (1388ش)، معجزه قرآن در عصر حاضر، قم: نور علی نور.
    67. مسعودی، علی­بن حسین (1409ق)، مروج الذهب و معادن الجوهر، بیروت: دارالهجره. نیز: همان، (1985م)، بیروت: دارالاندلس.
    68. مسلم بن حجاج (بی‌تا)، صحیح مسلم، بی‌جا: بی­نا.
    69. معرفت، محمد هادی (1371ش)، آموزش علوم قرآن؛ ترجمه التمهید فی علوم القرآن، قم: سازمان تبلیغات اسلامی قم.
    70. معرفت، محمد هادی (1390ش)، تاریخ قرآن، تهران: سمت.
    71. معرفت، محمدهادی (1387ش)، التمهید فی علوم القرآن، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
    72. مفرچی، اوغلی (2000م)، کتابشناسی جهانی نسخه­های خطی قرآن کریم، استامبول: بی‌نا.
    73. مفید، محمدبن محمدبن نعمان (1413ق)، المقنعه، قم: کنگره‌ی جهانی شیخ مفید.
    74. مقریزی، احمدبن علی (1420ق)؛ امتاع الاسماع، بیروت: دارالکتب العلمیه.
    75. ناصحان، علی اصغر (1384ش)، نزول دفعی قرآن، شبهات و پاسخ‌ها، آموزه­های فقهی، ش 17.
    76. ناصحان، علی اصغر (1390ش)، کاوشی نو در جمع قرآن، مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
    77. نُلدکه، تئودور (1384ش)، نقد و بررسى روایات جمع قرآن، بازنگارى فریدریش شوالى، ترجمه‌ی مرتضى کریمى‏نیا، علوم حدیث، ش 1و2.
    78. نوری، حسین بن محمدتقی (1408ق)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم: موسسه آل‌بیت(ع).
    79. واثقی­راد، محمد حسین (1391ش)، بازخوانی امّی بودن پیامبر(ص)، پژوهش­های علوم تاریخی، ش2.
    80. واحدی نیشابوری، علی بن احمد (1419ق)، اسباب النزول، بیروت: دار الکتب العلمیة.
    81. واقدی، محمدبن عمر (1409ق)، المغازی، بیروت: الاعلمی.
    82. یعقوبی، احمد بن واضح (بی‌تا)، تاریخ یعقوبی، بیروت: دارالصادر.