خوانش قرآنی ملاصدرا در پاسخ به انحرافات فکری و فرهنگی عارف‌نمایان عصر صفوی (با تأکید بر کتاب کسر أصنام الجاهلیة)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 مدرس دانشگاه علوم پزشکی اصفهان

2 دبیر آموزش و پرورش اصفهان

چکیده

چکیده
قرآن و سنت یکی از ارکان اساسی حکمت متعالیه است؛ به‌نحوی‌که فلسفه ملاصدرا را در بالاترین سطح تطابق با دین و به‌کارگیری متون مقدس دینی در لابه‌لای مباحث فلسفی و حکمی قرار داده است. حضور پررنگ و حداکثری آیات و روایات در آثار ملاصدرا، نشان‌دهنده وجود الگوی خاص روش‌شناختی است، که در میان گذشتگان سابقه‌ای ندارد و وی در تمام مباحث خود از آن استفاده کرده است. او با استفاده ازاین‌روش، به توصیف، تبیین و نقد معضلات زمانه، چون رد افکار و انحرافات فکری صوفیان پرداخته است. نظر به اهمیت این مسأله، در این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی، خوانش قرآنی ملاصدرا در کتاب کسر أصنام الجاهلیة واکاوی می‌شود. وی با دقت و امانت، نسبت به شناساندن بت‌های جهل و نادانی زمان و جامعه خود همت می‌گمارد و تأکید می‌کند که تا این عقاید خرافی و نادرست، که نشانه‌های جهل و مکر و فریب است، شکسته و از دل‌ها پاک نشود، حقیقت دین و عرفان راستین آشکار نمی‌شود. بر این اساس، او صوفیان را گرفتار انحرافاتی چون: واماندگی در رذایل اخلاقی و بی‌اعتنایی به تهذیب نفس، علم‌گریزی، باطن‌گرایی، تقلیل و فروکاهی شریعت‌مداری، گزاف‌گویی‌های مبالغه‌آمیز و تهی‌وارگی اصطلاحات و معانی عرفانی می‌دید.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Mulla Sadra's Quranic reading in response to the intellectual deviations of the false mystics of the age

نویسندگان [English]

  • Zohre Abyar 1
  • SHahla Abyar 2
1 Lecturer at Isfahan University of Medical Sciences
2 Teacher of Education of Isfahan
چکیده [English]

The Qur'an and Sunnah are one of the basic pillars of transcendent wisdom; in a way, it has placed Mulla Sadra's philosophy at the highest level of conformity with religion and the use of religious sacred texts in the midst of philosophical and theological debates. The bold and maximum presence of verses and narrations in Mulla Sadra's works indicates the existence of a special methodological model that  has no record among the past and he has used it in all his discussions. Using this method, he has described, explained and criticized the problems of the time, such as rejecting the thoughts and intellectual deviations of Sufis. Due to the importance of this issue, in this article, with a descriptive-analytical method, the Qur'anic reading of Mulla Sadra in the book Kasr Asnam al-Jahiliyyah is examined. He carefully and faithfully strives to identify the idols of ignorance of his time and society and he emphasizes that the truth of true religion and mysticism will not be revealed until these superstitious and false beliefs, which are the signs of ignorance and deceit, are broken and erased from the hearts. Accordingly, he saw Sufis in deviations such as: exhaustion in moral vices and disregard for self-purification, apostasy, esotericism, reduction of Shari'a, strange exaggerations, and ignorance of mystical terms and meanings.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Quranic reading
  • Mulla Sadra
  • intellectual deviations
  • false mystics
  • Safavid era
آشوری‌پور چمندانی، ریحانه (1392)، تحلیل و تبیین روش‌شناسی صدرالمتألهین در استفاده از آیات و روایات، تهران: انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
آملی، سید حیدر (1368)، جامع الأسرار و منبع الأنوار، به‌کوشش هانری کربن و عثمان اسماعیل یحیی، تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی (وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی).
اسفندیار، محمودرضا (1390)، «بررسی دیدگاه ملاصدرا دربارة آفات ظاهرگرایی دینی با نگاهی اجمالی به آرای امام خمینی ;»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی امام خمینی و انقلاب اسلامی (متین)، دوره 13، شماره 52.
امامی جمعه، مهدی (1392)، سیر تحول مکتب فلسفی اصفهان از ابن‌سینا تا ملاصدرا، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
___________(1395)، سیر تحول مکتب فلسفی اصفهان از ابن‌سینا تا ملاصدرا، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
به‌قلی، روزبهان (1344)، شرح شطحیّات، به‌کوشش هانری کربن، تهران: بی‌نا.
پازوکی، شهرام (1385)، «پارادکس تصوف نزد اساتید و شاگردان ملاصدرا»، فصلنامه فلسفی، شماره 12.
جعفریان، رسول (1378)، صفویه از ظهور تا زوال، تهران: کانون اندیشه جوان.
__________(1388)، سیاست و فرهنگ روزگار صفوی، تهران: نشر علم تهران.
جوادی آملی، عبدالله (1378)، «حکمت صدرایی؛ ماهیت و مختصات»، قبسات، شماره ۱۰ و ۱۱.
___________ (1368)، شرح حکمت متعالیه: اسفار اربعه، تهران: انتشارات الزهرا.
___________(1375)، رحیق مختوم؛ شرح حکمت متعالیه، قم: انتشارات اسرا.
ذرّیّه، محمدجواد و زهرا آبیار (1397)، «بررسی شیوه مواجهه علمای شیعه عصر صفوی با انحراف‌های فکری صوفیان عارف‌نما»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی تاریخ اسلام، سال نوزدهم، شماره هفتاد و سوم.
روحی، زهره (1398)، اصفهان عصر صفوی؛ سبک زندگی و ساختار قدرت، تهران: انتشارات امیرکبیر.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1385)، دنباله جستجو در تصوف ایران، تهران: امیرکبیر.
صاحبی، محمدجواد (1377)، گفتگوی دین و فلسفه (مباحثات اندیشمندان ایرانی در باب فلسفه اسلامی)، تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1340)، صدرالدین محمد ابراهیم شیرازی مجدد فلسفه اسلامی در قرن یازده هجری، تهران: انتشارات دانشکده علوم معقول و منقول.
فرامرز قراملکی، احد (1388)، روش‌شناسی فلسفی ملاصدرا، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
فیاض لاهیجی، عبدالرزاق (1372)، گوهر مراد، تصحیح و تحقیق زین‌العابدین قربانی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
قیصری ساوی، داود بن محمود رومی (1358)، رساله توحید و نبوت و ولایت، معروف به مقدمه قیصری بر شرح تائیه ابن‌فارض، تصحیح میرجمال‌الدین محدث ارموی، تهران: انجمن آثار علمی.
کمپفر، انگلبرت (1360)، سفرنامه کمپفر، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی.
لاهیجی، محمد (1371)، مفاتیح الإعجاز فی شرح گلشن راز، با مقدمه کیوان سمیعی، چاپ پنجم، بی‌جا: سعدی.
لک‌زایی، نجف (1385)، چالش سیاست دینی و نظام سلطانی، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1366) الف، أسرار آلایات، ترجمه محمد خواجوی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
_______________ (1366) ب، کسر أصنام الجاهلیة، ترجمه محسن بیدارفر، تهران: چاپ و نشر علامه طباطبایی.
_______________ (1366) ج، تفسیر القرآن الکریم، قم: ناشر بیدار.
_______________  (1381)،  کسر أصنام الجاهلیة، تحقیق و مقدمه محسن جهانگیری، تهران: بنیاد حکمت صدرا.
_______________  (1363) الف، تفسیر سوره واقعه، ترجمه محمد خواجوی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
_______________  (1363) ب، مفاتیح الغیب، تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
_______________ (1340)، رساله سه اصل، تصحیح سیدحسین نصر، تهران: دانشگاه تهران.
_______________ (1382)، اسفار اربعه، تصحیح، تحقیق و مقدمه رضا اکبریان (به اشراف سیدمحمد خامنه‌ای)، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
_______________  (1375)، مرآت الأکوان؛ تحریر شرح هدایه ملاصدرا، تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگی.
نوایی، عبدالحسین و عباسقلی غفاری‌فرد (1394)، تاریخ تحولات سیاسی اجتماعی اقتصادی و فرهنگی ایران در دوران صفویه، تهران: انتشارات سمت.
وکیلی، هادی (1385)، «نقد صوفی به روایت ملاصدرا»، کتاب نقد، شماره 39.