دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم (دانشکده علوم قرآنی اصفهان) فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن 2783-3356 7 2 2026 06 22 An Analysis of the Concepts of Architecture and Construction in the Holy Qurʾan with a Divine Civilization-Building Approach تحلیل مفاهیم معماری و ساخت‌وساز در قرآن کریم با رویکرد تمدن‌سازی الهی 119 137 233286 10.22034/jksl.2025.524034.1464 FA صفورا روحی استادیار گروه معماری و شهرسازی، مرکز آموزش عالی فنی و مهندسی بوئین زهرا ، قزوین، ایران . 0000-0002-4048-894X شاهین برزو استادیار گروه مهندسی عمران، مرکز آموزش عالی فنی و مهندسی بوئین زهرا، قزوین، ایران. 0000-0002-0854-6804 Journal Article 2025 07 30 Architecture and construction, as manifestations of human civilization, have long occupied a significant place in human societies. The Holy Qurʾan, as the final divine revelation, contains numerous references to concepts related to construction, development, and the building of human settlements, reflecting the importance of these themes within Islamic culture and civilization. Each of these references establishes a fundamental principle for construction based on Islamic and divine values throughout the processes of architectural design and implementation. By emphasizing the cultivation and development of the earth as one of humanity’s divinely ordained responsibilities, the Qurʾan presents human beings as God’s vicegerents entrusted with the mission of developing and reforming the earth. It also refers to historical structures—such as the palaces of the people of ʿĀd, Pharaoh’s tower, and the barrier of Dhū al-Qarnayn—to illustrate the role of architectural works in the history of civilizations while emphasizing the importance of drawing lessons from the fate of earlier nations. Furthermore, the Qurʾan introduces principles such as sincerity of intention for God, avoidance of extravagance, observance of justice, and preservation of environmental balance as essential criteria governing construction activities. This study employs a thematic-conceptual analysis of Qurʾanic verses. It first identifies the fundamental concepts by extracting key terms related to architecture, construction, and development from the Qurʾanic text. It then examines selected verses through exegetical analysis and compares them with the historical examples mentioned in the Qurʾan in order to establish a relationship between divine teachings and the principles of Islamic architecture. Drawing upon authoritative Qurʾanic commentaries and studies on civilization, the article further analyzes the theoretical foundations of construction in the Qurʾan and explores their applications in sustainable architectural design and Islamic urban development. <span dir="RTL" lang="FA">معماری و ساخت‌وساز، به‌عنوان جلوه‌هایی از تمدن انسانی، از دیرباز مورد توجه جوامع بشری بوده است. در قرآن کریم، به‌عنوان کامل‌ترین کتاب آسمانی، اشارات متعددی به مفاهیم مرتبط با عمران و آبادانی و ساخت‌وساز وجود دارد که بیانگر اهمیت این موضوع در فرهنگ و تمدن اسلامی است. هر یک از این اشارات، سرفصل مهمی در زمینۀ ساخت‌وساز بر پایۀ اصول اسلامی و الهی در فرایند طراحی و اجرای سازه‌ها ایجاد می‌کند. قرآن با تأکید بر آبادانی زمین به‌عنوان یکی از رسالت‌های انسان، وی را خلیفه‌ای معرفی می‌کند که مأمور به عمران و اصلاح زمین است؛ همچنین با ذکر نمونه‌هایی از بناهای تاریخی مانند کاخ‌های قوم عاد، برج فرعون، یا سد ذوالقرنین، به نقش سازه‌ها در تاریخ تمدن‌ها پرداخته و بر عبرت‌آموزی از سرگذشت ملت‌های پیشین تأکید دارد. از سوی دیگر، قرآن معیارهایی همچون نیت الهی، پرهیز از اسراف، رعایت عدالت و حفظ تعادل محیط‌زیستی را در فعالیت‌های ساخت‌وساز مطرح می‌سازد</span>.<span dir="RTL"> <span lang="FA">روش گردآوری مطالب در این مقاله بر پایۀ تحلیل موضوعی‌مفهومی آیات قرآن کریم صورت گرفته است. ابتدا با استخراج واژگان کلیدی مرتبط با عمران و معماری از متن قرآن، مفاهیم بنیادین شناسایی شده؛ سپس با بررسی تفسیری آیات منتخب و تطبیق آن‌ها با نمونه‌های تاریخی ذکرشده در قرآن، تلاش شده است تا پیوندی میان آموزه‌های الهی و اصول معماری اسلامی برقرار گردد. همچنین با بهره‌گیری از منابع تفسیری معتبر و مطالعات تمدنی، ابعاد نظری ساخت‌وساز در قرآن تحلیل شده و کاربردهای آن در طراحی معماری پایدار و توسعۀ شهری اسلامی بررسی گردیده است</span></span>. https://qcc.quran.ac.ir/article_233286_51085cf0122788247999603f0ab809a5.pdf