دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم (دانشکده علوم قرآنی اصفهان) فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن 2783-3356 7 2 2026 06 22 The Historical Evolution of the Interpretation of “Sāq Allah” in the Views of Classical and Contemporary Qur'anic Exegetes سیر تطور تاریخی تفسیر «ساق الله» در آرای مفسران متقدم و معاصر 73 98 231608 10.22034/jksl.2025.532076.1478 FA مینا شمخی دانشیار گروه علوم قرآن وحدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران. 0000-0003-2932-8782 زهره بابااحمدی میلانی استادیار گروه علوم قرآن وحدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران. 0000-0001-8195-0419 عارف مسعودیان دانشجوی کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران. 0009-0009-7113-0789 Journal Article 2025 07 01 The interpretation of Qurʾanic verses that seemingly attribute corporeal characteristics to God has long been one of the most challenging issues in Qurʾanic exegesis. Among such verses is the statement, “On the Day when the sāq shall be uncovered and they will be called to prostrate, but they will not be able to do so” (Q. 68:42), in which the term sāq has been the subject of diverse interpretations. Employing a descriptive-analytical approach based on library research, the present study investigates the historical development of the interpretation of this expression in the exegetical literature of both Sunni and Shiʿi scholars from the classical and contemporary periods. It seeks to answer the following questions: What meanings have been proposed for sāq in each exegetical period? Which factors have contributed to the emergence of new interpretations in the contemporary era? Can these developments be explained statistically through the Mann–Kendall test? The findings indicate that in the classical period, literalist and eschatological approaches dominated the interpretation of sāq. In contrast, the contemporary period, shaped by expanding intellectual and social concerns, witnessed the emergence of a wider range of interpretive approaches, introducing meanings such as “origin and ultimate reality,” “divine light,” and “the human leg.” These developments are particularly evident in Shiʿi exegesis, where theological, philosophical, and social considerations have significantly influenced the formation of new interpretations. Contemporary exegetes have also sought to relate Qurʾanic concepts to modern human concerns through rational, scientific, and thematic methods of interpretation. Finally, the historical trajectory of these semantic developments was examined using the Mann–Kendall test. The results revealed no statistically significant trend across the examined periods, suggesting that the observed variations may have been influenced by shifts in exegetical discourse, renewed attention to traditional interpretations, and the diversity of available sources. تفسیر آیاتی از قرآن کریم که به‌ظاهر واجد ویژگی‌های جسمانی برای خداوند است، همواره یکی از چالش‌برانگیزترین مباحث تفسیری بوده است. از جملۀ این آیات، آیۀ «یَوْمَ یُکْشَفُ عَنْ سَاقٍ وَیُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ فَلَا یَسْتَطِیعُونَ» (قلم:۴۲) است که واژۀ «ساق» در آن، محل تأمل و تفسیرهای گوناگون قرار گرفته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی‌تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، به بررسی تطور معنایی این تعبیر در تفاسیر فریقین دوره‌های متقدم و معاصر می‌پردازد و در پی پاسخ به این پرسش‌هاست: معانی مطرح‌شده برای «ساق» در هر دورۀ تفسیری کدامند؟ چه عواملی در پیدایش برداشت‌های نوین در روزگار معاصر نقش داشته است؟ آیا این تحولات را می‌توان با روش آماری Mann–Kendall تبیین کرد؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که در دورۀ متقدم، رویکردهای تثبیتی و معادمحور در تفسیر «ساق» غلبه داشته است؛ درحالی‌که در دورۀ معاصر و با گسترش نیازهای فکری و اجتماعی، گرایش‌های تأویلی متنوع‌تری پدید آمده که معانی نوینی مانند «اصل و حقیقت»، «نور الهی» و «ساق انسان» را شامل می‌شود؛ به‌ویژه در تفاسیر شیعی، زمینه‌های کلامی و فلسفی و اجتماعی در شکل‌گیری این معانی نقش مؤثر داشته است. همچنین مفسران معاصر کوشیده‌اند با بهره‌گیری از روش‌های عقلی و علمی و موضوعی، مفاهیم وحیانی را با مسائل نوین بشر پیوند دهند. در بخش پایانی، برای سنجش روند تاریخی تغییرات معنایی، از آزمون Mann–Kendall بهره گرفته‌ایم. نتایج این آزمون نشان داد که در هیچ‌یک از دوره‌ها، روند آماری معناداری وجود ندارد که ممکن است تحت تأثیر نوسانات گفتمانی، بازگشت‌ به دیدگاه‌های سنتی و گستره منابع شکل گرفته باشد.

https://qcc.quran.ac.ir/article_231608_513af6987708b7423a0a4439cd9a0098.pdf